زمین سردتر می‌شود؟ راستی‌آزمایی باورهای غلط درباره تغییرات اقلیمی

با آغاز نشست اقلیمی کاپ۳۰ سازمان ملل در برزیل، ادعاهای نادرست و گمراه‌کننده‌ای درباره تغییرات اقلیمی در شبکه‌های اجتماعی دست به دست می‌شوند؛ برخی از این ادعاها میلیون‌ها بار دیده شده‌اند.

در این گزارش، پنج مورد از این ادعاهای رایج را بررسی می‌کنیم و نشان می‌دهیم چرا نادرست‌اند.

ادعا: تغییرات اقلیمی حاصل فعالیت انسان نیست

پست‌های بی‌پایه‌ای که منکر نقش انسان در تغییرات اقلیمی هستند، هنوز هم به زبان‌های گوناگون مانند انگلیسی، اسپانیایی، روسی و فرانسوی منتشر می‌شوند.

درست است که زمین در طول تاریخ، دوره‌هایی از گرمایش و سرمایش را پشت سر گذاشته است که بیشتر به‌دلیل پدیده‌های طبیعی مانند فوران‌های آتشفشانی یا تغییرات فعالیت خورشید بوده است اما این تغییرات همیشه در بازه‌های زمانی بسیار طولانی رخ داده‌اند و معمولاً هزاران یا میلیون‌ها سال طول کشیده‌اند.

بر اساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی، در همین ۱۵۰ سال اخیر، دمای متوسط زمین حدود ۱/۳ درجه سانتی‌گراد بیشتر شده است.

هرچند این عدد در نگاه اول ناچیز به‌نظر می‌رسد، اما پژوهشگران تأکید می‌کنند که چنین سرعتی در گرم‌شدن زمین در چندین هزار سال گذشته بی‌سابقه بوده است.

به گفته هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم، این افزایش دما «به‌صورت تردیدناپذیری» حاصل فعالیت‌های انسانی است؛ به‌ویژه سوزاندن سوخت‌های فسیلی مانند زغال‌سنگ، نفت و گاز.

هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم، نهادی وابسته به سازمان ملل است که دانشمندان را برای مرور تحقیقات اقلیمی و ارائه گزارش‌های مبتنی بر شواهد درباره وضعیت زمین گرد هم می‌آورد.

سوزاندن سوخت‌های فسیلی گازهایی مانند دی‌اکسیدکربن را آزاد می‌کند که همچون پتویی پیرامون زمین عمل می‌کنند، انرژی اضافی را در جو نگه می‌دارند و در نتیجه باعث گرم‌تر شدن زمین می‌شوند.

جویس کیموتای، پژوهشگر اقلیم در کالج امپریال لندن می‌گوید: «تغییرات اقلیمی موضوعی اعتقادی نیست، بلکه مبتنی بر داده‌ها و شواهد علمی است.»

«رد پای فعالیت‌های انسانی در همه جای نظام اقلیمی زمین دیده می‌شود.»

ادعا: جهان در حال سردتر شدن است، نه گرم‌تر شدن

بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه در کشورهایی مانند لهستان و کانادا، دوره‌های کوتاه‌ مدت سرمای غیرمعمول را دلیلی بر نادرستی گرمایش جهانی می‌دانند. در فضای مجازی نیز همچنان ادعا می‌شود که زمین در حال سرد شدن است.

این ادعا کاملاً اشتباه است.

آب‌وهوا به شرایط کوتاه‌ مدت جو زمین اشاره دارد، در حالی که اقلیم بیانگر الگوهای بلند مدت در دوره‌های زمانی طولانی است.

به گفته دکتر جوزف باسکونسيلو، پژوهشگر اقلیم از فیلیپین: «داده‌های بلند مدت دمای جهانی به‌روشنی نشان می‌دهد که زمین در مجموع در حال گرم‌تر شدن است، حتی اگر در برخی نقاط به‌طور موقت یا محلی سرمایی رخ دهد.»

سازمان جهانی هواشناسی گزارش داده است که از دهه ۱۹۸۰ تا امروز، هر دهه نسبت به دهه پیشین گرم‌تر بوده و این روند در آینده نیز ادامه خواهد داشت.

بر اساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی، از زمان آغاز ثبت دمای جهانی تاکنون، سال ۲۰۲۴ گرم‌ترین سال بوده و میانگین دمای زمین در آن حدود ۱.۵۵ درجه سانتی‌گراد بالاتر از دمای اواخر قرن نوزدهم ثبت شده است.

ادعا: گاز دی‌اکسیدکربن آلاینده محسوب نمی‌شود

حساب‌های کاربری که تغییرات اقلیمی انسان‌ساخت را انکار می‌کنند، معمولاً می‌گویند دی‌اکسیدکربن «آلاینده نیست» بلکه «غذای گیاهان» است.

برخی پست‌ها به زبان‌های پرتغالی و کرواتی ادعا می‌کنند که افزایش دی‌اکسیدکربن در جو نه‌ تنها بی‌ضرر بلکه برای طبیعت مفید است.

آلاینده به موادی گفته می‌شود که وقتی وارد محیط‌زیست می‌شوند، به سلامت انسان یا تعادل طبیعی اکوسیستم آسیب می‌زنند.

به گفته ناسا، دی‌اکسیدکربن در حد طبیعی خود در جو برای ادامه حیات روی زمین ضروری است؛ زیرا بدون گازهای گلخانه‌ای مانند آن، زمین آن‌قدر سرد می‌شد که دیگر امکان زندگی در آن وجود نداشت.

گیاهان نیز از دی‌اکسیدکربن، همراه با آب و نور خورشید، برای تولید اکسیژن و مواد آلی بهره می‌گیرند؛ موادی که پایه اصلی بیشتر زنجیره‌های غذایی زمین هستند.

اما وقتی میزان دی‌اکسیدکربن در جو از حد طبیعی فراتر می‌رود، دانشمندان آن را «آلاینده» می‌دانند، زیرا در آن مرحله به محیط‌زیست آسیب می‌زند.

بر اساس داده‌های سازمان جهانی هواشناسی، میزان دی‌اکسیدکربن در جو در سال ۲۰۲۴ به رکوردی تاریخی رسید و از حدود ۲۸۰ بخش در میلیون (ppm) در سال ۱۷۵۰ به ۴۲۳ بخش در میلیون افزایش یافته است.

پژوهشگران با اطمینان تایید کرده‌اند که افزایش غلظت دی‌اکسیدکربن ناشی از فعالیت انسان‌ها، علت اصلی گرمایش جهانی است و این روند پیامدهای گسترده‌ای برای اکوسیستم‌های زمین دارد.

به گفته میشل کالاماندین، بوم‌شناس و کارشناس حفاظت محیط‌زیست در کانادا: «جنگل‌ها بیش از پیش در معرض آتش‌سوزی قرار گرفته‌اند، محصولات کشاورزی در اثر خشکسالی یا سیلاب از بین می‌روند و حیوانات در حال از دست دادن زیستگاه‌های طبیعی خود هستند، زیرا اکوسیستم‌ها از تعادل خارج شده‌اند.»

بر اساس گزارش هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم، هرچند افزایش دی‌اکسیدکربن ممکن است باعث رشد بیشتر گیاهان شود، اما این اثر مثبت نمی‌تواند زیان‌های ناشی از تغییرات اقلیمی، مانند گرمای شدید و کمبود آب را جبران کند.

ادعا: آتش‌سوزی‌های عمدی عامل اصلی آتش‌سوزی‌های جنگلی‌اند، نه تغییرات اقلیمی

زمانی که آتش‌سوزی‌های بزرگی مانند موارد امسال در آمریکا، کره جنوبی یا ترکیه رخ می‌دهد، برخی کاربران فضای مجازی تنها بر عامل آتش‌افروزی عمدی تمرکز می‌کنند و هرگونه ارتباطی با تغییرات اقلیمی را رد می‌کنند.

پست‌های پربازدید درباره بازداشت آتش‌افروزان، اغلب با تمسخر دانشمندان و سیاستمدارانی همراه است که آتش‌سوزی‌های خاصی را به تغییرات اقلیمی مرتبط می‌دانند.

به گفته دکتر دولورس آرمنتراس، استاد دانشگاه ملی کلمبیا و پژوهشگر بوم‌شناسی آتش، گرچه بسیاری از آتش‌سوزی‌ها به‌طور عمدی یا تصادفی به‌دست انسان‌ها آغاز می‌شوند، اما فروکاستن این پدیده به یک علت «به‌کلی گمراه‌کننده» است.

نمی‌توان به‌سادگی هر آتش‌سوزی را به تغییرات اقلیمی نسبت داد، زیرا عوامل گوناگونی مانند مدیریت جنگل‌ها، شرایط آب‌وهوایی و پستی‌وبلندی‌های زمین در وقوع آن نقش دارند.

اما می‌دانیم که تغییرات اقلیمی شرایط مناسبی را برای شکل‌گیری و گسترش آتش‌سوزی‌های جنگلی فراهم کرده است.

به گفته هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم، در مناطقی مانند غرب آمریکای شمالی و جنوب اروپا، تغییرات اقلیمی باعث افزایش پدیده‌ای شده که از آن با عنوان «آب و هوای آتش‌سوزی» یاد می‌شود؛ شرایطی که ترکیبی است از دوره‌های طولانی خشکی، گرمای شدید و وزش بادهای تند.

در این شرایط، هر عامل شعله‌زا، چه طبیعی مانند صاعقه و چه انسانی مانند آتش‌افروزی یا حادثه، اگر با پوشش گیاهی خشک همراه شود، می‌تواند به آتش‌سوزی‌های مهیب و مهارناپذیر منجر شود.

به گفته دکتر آرمنتراس: «مسئله این نیست که آتش‌سوزی‌ها نتیجه آتش‌افروزی‌اند یا تغییرات اقلیمی؛ مسئله این است که اقلیم گرم‌تر و ناپایدارتر چگونه اثر هر منبع آتش را چندبرابر کرده و به آتش‌سوزی‌های ویرانگری منجر می‌شود که اکنون در بسیاری نقاط جهان شاهد آن هستیم.»

ادعا: «مهندسی اقلیمی» عامل وقوع پدیده‌های شدید آب‌وهوایی است

در فضای مجازی به‌طور مکرر ادعا می‌شود که بارش‌های سیل‌آسا، طوفان‌ها یا گردبادها نتیجه دستکاری عمدی آب‌وهوا یا پروژه‌های مهندسی اقلیم هستند.

سال گذشته، پس از وقوع سیل‌های ناگهانی در دبی و والنسیا، بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی این پدیده‌ها را به برنامه‌های دستکاری آب‌وهوا نسبت دادند.

اما دستکاری آب‌وهوا و مهندسی اقلیمی، که با یکدیگر تفاوت دارند، نمی‌توانند پدیده‌های شدید آب‌وهوایی را که در بخش‌های مختلف جهان رخ می‌دهد، توضیح دهند.

دستکاری محدود آب‌وهوا امکان‌پذیر است. بر اساس گزارش دولت آمریکا، یکی از متداول‌ترین روش‌ها یعنی «بارورسازی ابرها» در سال‌های اخیر در بیش از ۳۰ کشور، از جمله چین، مکزیک و هند، اجرا شده است.

در این روش، ذرات بسیار ریزی مانند یدید نقره درون ابرهای موجود پخش می‌شود تا بخار آب در آن‌ها متراکم یا منجمد شود و احتمال بارش باران یا برف افزایش یابد.

به گفته پروفسور گووینداسامی بالا از موسسه علوم هند «روش‌های «دستکاری آب‌وهوا» در مقیاس‌های کوچک و در بازه‌های زمانی کوتاه عمل می‌کنند، ازاین‌رو نمی‌توانند تغییرات سریع و گسترده اقلیمی دهه‌های اخیر را در سراسر زمین توضیح دهند.»

هرچند درباره میزان تاثیرگذاری روش‌هایی مانند بارورسازی ابرها اختلاف‌نظرهایی وجود دارد اما دانشمندان همگی بر این باورند که این روش‌ها به‌تنهایی نمی‌توانند عامل وقوع سیل‌ها یا طوفانی‌های بزرگ مقیاس باشند.

از سوی دیگر، «مهندسی اقلیم» به اقداماتی گفته می‌شود که با هدف دستکاری محیط‌زیست و تغییر اقلیم انجام می‌شوند.

یکی از شناخته‌شده‌ترین شکل‌های مهندسی اقلیم، «تغییر در تابش خورشیدی» است؛ روشی که در آن ذرات بسیار ریز موادی خاص به جو پاشیده می‌شود تا بخشی از نور خورشید به فضا بازتاب داده شود و در نتیجه، دست‌کم در نظریه، زمین خنک‌تر شود.

به‌جز چند آزمایش کوچک و محلی، هیچ پروژه مهندسی اقلیم خورشیدی در مقیاس بزرگ در جهان در حال اجرا نیست.

اما در کشورهایی از جمله بریتانیا، طی سال‌های اخیر روی پژوهش‌های مهندسی خورشیدی سرمایه‌گذاری شده تا مشخص شود آیا این فناوری می‌تواند به مهار گرمایش خطرناک زمین کمک کند یا نه.

پس علت اصلی پدیده‌های شدید آب‌وهوایی اخیر چیست؟ پژوهشگران می‌گویند تغییرات اقلیمی احتمال وقوع پدیده‌هایی مانند موج‌های گرما یا بارش‌های سنگین را بیشتر و شدت آن‌ها را نیز افزون‌تر کرده است.