پرونده هستهای ایران؛ «راه حلی جز یافتن یک راه حل وجود ندارد»
منبع تصویر، Getty Images
- نویسنده, شبنم شعبانی
- شغل, خبرنگار اعزامی بیبیسی فارسی به وین
نمایندگان کشورها در شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی یک بار دیگر برای بررسی گزارش فصلی رافائل گروسی، مدیرکل این نهاد درباره برنامه هستهای ایران در وین هستند. جدا از مسائل پیشین، به پرونده هستهای ایران در نزدیک به هفت سالی که از خروج آمریکا از برجام گذشته، انبوهی از پیچیدگیها افزوده شده است.
مواردی حالا روی میز است که یه گفته بسیاری از صاحبنظران حتی اگر در معجزهای، برجام همین امروز، تام و تمام احیا شده بود هم دیگر پاسخگوی شرایط امروز نمیبود.
حجم زیاد ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران، سانتریفیوژهای «پرشماری» که در زمان امضای توافق هستهای، مانند امروز در مراکز هستهای ایران مشغول کار نبودند، «دانش» هستهای که بر مبنای گزارشهای آژانس ایران حالا در اختیار دارد و البته آن چه که تهران آن را «ضرر و زیان» به ویژه اقتصادی خروج یکطرفه آمریکا از برجام طی این چند سال میخواند، از جمله این موارد است.
حالا در انتهای مسیری که با توسل به قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل۱۰ سال پیش پیشبینی شده بود تا بحران هستهای ایران را در پاییز امسال به نقطه پایان برساند، گویا سیاهچالهای در انتظار شروع بحران تازه و بزرگتری است.
چیزی تا ابتدای پاییز سال پیش رو و رسیدن به بندهای «غروب برجام» باقی نمانده است. از دید آلمان، بریتانیا و فرانسه، سه کشور اروپایی طرف برجام که بیمناک برنامه هستهای ایران هستند، تنها همین پنجره چند ماهه باقی است تا با استفاده از مکانیسم ماشه، جلوی لغو دائم تحریمهای ایران را در حالی که فعالیتهای هستهایاش بسیار بالاتر از سطح برجام است بگیرند.
موقعیت دشوار اروپا
اروپا اما در موقعیتی ویژه و دشوار قرار دارد. اروپا شاهد جنگ اوکراین است؛ آمریکای متحد و حامی همیشگی اروپا وارد کشمکش علنی سیاسی با کشورهای این قاره شده است و بدون حضور آنها با روسیه سر میز مذاکره درباره خاتمه جنگ مینشیند. از سوی دیگر نیز گزارش شده است که کرملین پیشنهاد میانجیگری میان تهران و واشنگتن در پرونده هستهای را مطرح کرده است.
روز گذشته دمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، گفت آمریکا و ایران باید مسائل دوجانبه را «با گفتگو» حل کنند.
به گزارش خبرگزاری دولتی تاس روسیه، دمیتری پسکوف به بلومبرگ گفت: «روسیه معتقد است که ایالات متحده آمریکا و ایران باید تمام مشکلات را از طریق مذاکرات حل کنند» و افزود مسکو «آماده است تا هر آنچه در توان دارد برای تحقق این هدف انجام دهد».
اروپاییها و حالا مشخصا سه قدرت طرف مذاکره ایران، زیر فشار چندجانبه قرار گرفتهاند و این روزها، در فضای شورای حکام این ناهماهنگی روشن است. نمایندگان عالی چند کشور اروپایی در سازمان ملل و آژانس بینالمللی انرژی اتمی اینجا به بیبیسی گفتند نه تنها با کشورهایشان در این رابطه هماهنگ نشده که آنها حتی از پیشنهاد کرملین هم بیخبر بودند.
یکی از این نمایندهها به روشنی گفت «هیچ چیز» نمیداند و فرصت خواست و با شگفتی دقایقی خبر را کنار من خواند و گفت لازم است در این باره با همتایان خود گفتوگو کند.
تشتت آرا و بعضا تضاد منافع و در نتیجه ناهماهنگی حرکت به سوی یافتن یک راه حل در ضربالاجل باقی مانده تا زمان اعتبار قطعنامهای که متضمن برقراری توافق هستهای با ایران است، حالا چشمانداز حصول یک توافق تازه را بسیار تیره کرده است. این کشورها پیش از این فقط یک بار با همسو کردن اراده سیاسی خود و تلاش بسیار توانسته بودند با ایران به نتیجه برسند.
حرکت روسیه و پیشنهاد میانجیگری، به ویژه پس از نزدیکی تازه به آمریکا بر سر جنگ اوکراین و مناقشه آن کشور با اروپاییها، اینجا اروپاییها را نگران و ناخشنود کرده است.
آلمان، بریتانیا و فرانسه، سه کشور اروپایی امضا کننده برجام با ایران خواهان پیشرفت در حل و فصل مشکلات با تهران هستند اما در بیانیهای که امروز منتشر کردند، هشدار دادند که حالا که برنامه هستهای ایران به این نقطه رسیده است، آنها از استفاده از هیچ اهرم دیپلماتیکی برای حصول اطمینان از دست نیافتن تهران به تسلیحات هستهای فروگذار نخواهند کرد؛ آنچه که ایران تاکید دارد هرگز به دنبالش نیست اما دلایلی که برای انگیزه فعالیتهایش، از جمله ادامه غنیسازی ۶۰ درصدی اورانیوم ذکر میکند، تاکنون برای آژانس بینالمللی انرژی اتمی و به تبع آن اعضای شورای حکام آژانس قانعکننده نبوده است.
هوارد سالومون، جانشین نماینده آمریکا در آژانس و دیگر نهادهای بینالمللی در وین اینجا در جلسه دیروقت دیشب شورای حکام درباره ایران، تهران را متهم کرد که با چنین اعمالی به دنبال «باجگیری» از جامعه بینالمللی است.
او گفت: اگر ایران به دنبال یک توافق است، مسیر آن از متوقف کردن فعالیتهای هستهای تنشآفرین، عمل به تعهدات پادمانی، اعتمادسازی بینالمللی و فراهم کردن دسترسی برای آژانس جهت ارائه تضمین درباره صلحآمیز بودن برنامه هستهای تهران آغاز میشود.
آقای سالومون با هشدار تأکید کرد که ادامه حرکت در مسیر مخالف، تنها ایران را از اهدافش و «توافقی که به دنبال آن است» دورتر خواهد کرد.
تهران میگوید به دنبال توافق است اما نه به هر قیمتی و نه زیر فشار حداکثری، روسیه ضمن آن که با اروپاییها درگیر است، حالا برای میانجیگری بین ایران و واشنگتن پا پیش گذاشته و بیش از پیش بر عمق شکاف با اروپاییها افزوده و خطر استفاده از مکانیسم ماشه و بازگشت به نقطه زیر صفر بسیار بالاست.
نقطهای که به نظر هیچ کدام طرفها رسیدن به آن را نمیخواهند، چرا که به نظر میرسد تهران مایل به بازگشت تحریمها و افزوده شدن بر انزوای اقتصادی و سیاسی فعلیاش نیست. علاوه بر آن، پس از استفاده از مکانیسم ماشه و واکنش احتمالی ایران، و برچیده شدن نظارتهای برجامی، کنترل برنامه هستهای ایران دشوارتر خواهد شد و چشماندازحصول هر توافق تیرهتر.
به نظر میرسد تمام طرفها با وجود اختلاف کمسابقه سیاسی فعلی روی یک مساله توافق دارند: حل و فصل مساله و اینکه عدم استفاده از مکانیسم ماشه به نفع همه طرفهاست.
یک دیپلمات عالیرتبه اروپایی اینجا با نگرانی به بیبیسی گفت «هیچ راه حلی جز پیدا کردن یک راه حل» وجود ندارد.
خورشید قطعنامه ۲۲۳۱ اما به غروب خود بسیار نزدیک شده و زمان تنگ است. شاید همین اما برای ایران و طرفهای توافق هستهایاش روشنگر باشد. چنان که هنری کیسینجر، وزیر خارجه پیشین آمریکا چند دهه پیش گفته بود: فقدان راه حل جایگزین، ذهن را به شکلی شگفتآور روشن میکند.
