نشست شورای حکام آژانس: آرامش قبل از طوفان در غروبی شاید ابدی برای توافق هسته‌ای

اولین نشست فصلی شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در سال جدید میلادی امروز آغاز شد. مطابق معمول چند سال اخیر، مسئله ایران از محورهای گفت‌وگو بود: رایزنی درباره میزان پایبندی به تعهدات هسته‌ای در چارچوب برجام و پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای بر مبنای گزارش فصلی رافائل گروسی،‌ دبیرکل آژانس.

گزارشی که به نظر در آن پرسش‌های بی‌پاسخ و سردرگمی‌های آژانس هم در زمینه پادمان و هم در باره توافق هسته‌ای به قوت خود باقی مانده‌اند.

برای هر دو طرف در بر همان پاشنه پیشین می‌چرخد: آژانس تمنای پاسخ پرسش‌هایش را دارد تا پرونده را جلو ببرد اما ایران می‌گوید آنچه که آقای گروسی در گزارشش آورده، ادعاهایی تکراری و بی‌پایه است.

از نشست فصلی طوفانی دور پیش که به صدور یک قطعنامه تند و شاید سرنوشت‌ساز انجامید تا حالا، نه تنها پیشرفتی در حل اختلافات حاصل نشده که بر مبنای گزارش آقای گروسی حالا بر حجم اورانیوم با غنای بالا به‌ویژه اورانیوم ۶۰ درصد افزوده شده است، پرسش‌های آژانس درباره ردپای اورانیوم در یکی آزمایشگاه‌های هسته‌ای ایران بی‌پاسخ مانده، یا دست‌کم پاسخ ایران آژانس را راضی نکرده، و البته مناقشه سیاسی بر سر مجوز بازرس‌های مجرب اروپایی آژانس هم هنوز حل و فصل نشده است.

تصمیمی تلافی‌جویانه از طرف تهران که به باور بسیاری جز بهای گزاف برای ایران آورده‌ای نداشته و تنها موجب بالا رفتن تنش با طرف‌های اروپایی برجام شده است.

در قطعنامه دور پیشین، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به مدیرکل خود ماموریت داد یک گزارش جامع، ورای گزارش‌های همیشگی، درباره پرونده ایران تهیه کند تا اعضا بتوانند آن را سندی برای تصمیم‌گیری حیاتی درباره ایران قرار دهند.

اگر رافائل گروسی آن گزارش را در نشست فعلی به شورا ارائه کرده بود، احتمالا این جلسه یکی از حیاتی‌ترین گفت‌وگوها و تضارب آرا درباره سرنوشت پرونده هسته‌ای ایران می‌شد. تاخیر در ثبت این گزارش اما این موضوع را به نشست بعدی موکول کرد.

تاخیر در صدور گزارش جامع: خرید زمان به امید یافتن راه حل پرهیز از رسیدن به نقطه بی‌بازگشت؟

طرف‌های اروپایی و منابع نزدیک به ایران به بی‌بی‌سی گفتند که انتظار می‌رود گزارش جامع دبیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تا چند هفته دیگر، در ماه آوریل یا حداکثر ماه مه، نهایی شود؛ تنها اندکی پیش از نشست بعدی شورای حکام.

چند دیپلمات اروپایی به بی‌بی‌سی گفتند اگر موارد اختلافی که باقی است در گزارش جامع آقای گروسی هم بیاید، حرکت طرف‌‌های اروپایی به سوی فعال کردن مکانیسم ماشه اصلا بعید نیست.

مکانیسمی که در چارچوب برجام تعیین شده است و تنها و تنها به اقدام یکی از اعضا در صورت نیاز احتیاج دارد تا فعال شود، بدون به اصلاح وتوی دیگر اعضا.

آنچه که فضا را برای طرف‌های توافق هسته‌ای با ایران به سوی ضرب‌الاجل می‌برد، نزدیک شدن به «غروب» برجام است.

به زبان ساده یعنی تا زمانی که قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل ضامن برقراری برجام خواهد بود. اگر تا آن زمان از مکانیسم ماشه استفاده نشود، تحریم‌ها طبق برجام لغو خواهند شد: آنچه که به‌ویژه هم ایالات متحده آمریکا و هم طرف‌های اروپایی می‌گویند تا زمانی که برنامه هسته‌ای ایران به حد و حدود برجام بازنگشته است نباید اتفاق بیفتد.

یک دیپلمات عالی‌رتبه اروپایی اما به ما گفت با آمدن دولت تازه آمریکا شرایط حتی غامض‌تر هم شده است چون درباره رویکرد دولت دونالد ترامپ درباره ایران سردرگمی هست: دونالد ترامپ به دنبال سیاست فشار حداکثری علیه ایران است اما به توافقی تازه با ایران هم تمایل نشان می‌دهد.

ایران اما صراحتا رد کرده است که تا زمانی که آمریکا از فشار حداکثری پا پس نکشیده است،‌ سر میز مذاکره با آمریکا بنشیند: کشوری که از نظر تهران مقصر تام و تمام برهم خوردن توافق هسته‌ای است.

متحدان اروپایی هم تاکید می‌کنند که از هیچ مذاکره حتی غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن باخبر نیستند.

دولت تازه آمریکا در واقع هنوز حتی بعضی از مقامات از جمله مسئول میز ایران در وزارت خارجه و نماینده دائم در آژانس و بین‌المللی انرژ‌ی اتمی را منصوب نکرده است و این بر همه پیچیدگی‌ها و ناروشنی‌ها حتی برای متحدان آمریکا افزوده است؛ متحدانی که البته در زمین منازعه مربوط به جنگ اوکراین همزمان درگیر تنشی بی‌سابقه و تاریخی با یکدیگر هستند.

تنشی که سایه‌اش غیرمستقیم می‌تواند بر نحوه گفت‌وگوها با ایران هم تاثیر بگذارد.

برگ دیگری که در دور فعلی شورای حکام آژانس به آرامی ورق می‌خورد، به نظر ورود به دوره یاس و فرسودگی و ناامیدی از یافتن راه حل است.

یک دیپلمات عالی‌رتبه اروپایی گفت رافائل گروسی با وجود تمام دست‌اندازها مصمم و خوشبین به حل و فصل موارد اختلاف با ایران است اما این تقریبا اولین بار است که او تا این حد نگران نزدیک شدن هر چه بیشتر ایران به امکان حرکت به سوی تسلیحات هسته‌ای است.

اینجا در وین، آسمان صاف و نزدیکی بهار ملموس است. اعضا در آرامش درباره ایران با ما صحبت می‌کنند اما همه بیمناک نشست بعدی و گزارش جامع دبیرکل آژانس هستند: آرامش قبل از طوفان.

منابعی به ما گفتند انتظار می‌رود رافائل گروسی تا پیش از ثبت گزارشش برای آخرین رایزنی‌ به ایران برود. سفری که خود او هنوز تایید نمی‌کند تا چه اندازه قطعی است.

آیا در میان آرامش این روزها، از میان طرف‌های برجام و آژانس ابتکاری در ضرب‌الاجل چند هفته آینده مطرح خواهد شد؟ نشست‌های ایران و اروپایی‌ها که جزئیاتش منتشر نمی‌شود، ارابه شکسته برجام را به سوی دره می‌برد یا سرپناه؟

آرامش قبل از طوفان یا طلوعی دیگر برای برجام رو به غروب؟ شاید سه ماه دیگر برای دانستن جواب زمان لازم است.