ضرب‌الاجل ۱۶ ماهه؛ ۳ نکته درباره نشست شورای امنیت درباره ایران

شورای امنیت سازمان ملل متحد، وضعیت اجرای توافق اتمی برجام از سوی ایران را بررسی کرده است. این بررسی بر اساس گزارش رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، هر شش ماه انجام می‌شود.

آقای گروسی در گزارشی که اخیرا از نحوه اجرای برجام توسط ایران منتشر کرده اعلام کرده است که بخش هایی که بر اساس آن باید ایران برای بازرسی و نظارت بر برنامه اتمی‌اش با بازرسان همکاری کند تقریبا به طور کامل اجرا نمی‌شود و آژانس قادر نیست صلح آمیز باقی ماندن برنامه اتمی این کشور را تایید کند.

به گفته او از برجام «تقریبا چیزی باقی نمانده است».

با استناد به این گزارش، معاون سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد گفته که ایران عزم کرده تا برنامه اتمی خود را به شکلی پیش ببرد که به گفته او معرف هیچ کاربرد صلح آمیزی نیست. سفیر بریتانیا هم گفته ایران از همیشه به توانایی ساخت سلاح اتمی نزدیک‌تر شده است.

قرار نبوده که شورا در این مرحله تصمیمی درباره نحوه همکاری ایران با آژانس بگیرد یا مثلا پیش نویس قطعنامه ای به رای گذاشته شود. این نشست برای اطلاع رسانی به اعضا بوده اما در تصمیم‌گیری آتی اعضای شورای امنیت در کمتر از ۱۶ ماه آینده، نقش تعیین کننده خواهد بود.

فقط ۱۶ ماه فرصت، چه معنایی دارد؟

پس از نشست شورای امنیت، سه کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان با انتشار بیانیه مشترک، گزارش ارائه شده به شورا را «نگران کننده» خواندند و اعلام کردند که ۱۶ ماه آینده فرصت مهمی برای یافتن یک راه حل دیپلماتیک برای «بحران هسته ای ایران» خواهد بود.

منظور از این ۱۶ ماه، مهرماه سال ۱۴۰۴ است که اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت به پایان می‌رسد.

این قطعنامه، تحریم‌های شورای امنیت علیه جمهوری اسلامی ایران را تعلیق کرده اما با ایجاد سازوکاری در دورن این قطعنامه، اجازه داده تا اگر یکی از قدرت های عضو دائم شورای امنیت (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، چین و روسیه) از نحوه اجرای برجام توسط ایران رضایت نداشتند، بتوانند بدون نگرانی از وتوی احتمالی یکدیگر، تحریم‌های تعلیق شده را دوباره احیا و علیه برنامه اتمی ایران مجددا اجرا کنند.

فرصت احیای این تحریم‌ها بدون نیاز به موافقت دیگر کشورهای عضو دائم شورای امنیت، مهر ۱۴۰۴ یعنی ۱۶ ماه دیگر به پایان می‌رسد و اگر تا پیش از این تاریخ، تحریم‌ها دوباره بازنگردد، از آن به بعد نیاز به موافقت همه کشورهای عضو دائم شورای امنیت دارد.

چین و و روسیه در حال حاضر می گویند که با بازگشت تحریم‌ها موافق نیستند و این مخالفت به معنی وتوی احتمالی آنهاست. بنابراین اگر دیگر دولت‌های عضو دائم شورا به دنبال تحریم مجدد ایران با استفاده از قطعنامه ۲۲۳۱ هستند، هستند، بازه زمانی بسیار کوتاهی برای آن در اختیار دارند.

چشم‌انداز ۱۶ ماهه چیست؟

هر چه زمان به مهرماه ۱۴۰۴ نزدیک شود، احتمال احیاپذیری برجام کمتر می‌شود. دلیل این وضعیت این است که برخی از پیش‌بینی‌های برجام درباره برنامه اتمی ایران با پیشرفت این برنامه در سال‌های اخیر که بر خلاف این توافق صورت گرفته، بازگشت ناپذیر است و حتی اگر همه دولت ها از جمله بخواهند که اجرای این توافق را دوباره از سربگیرند، برای اثربخش بودن اجرای تعهدات آن، به یک زمانبندی تازه نیاز دارند که به فرصتی به مراتب طولاتی‌تر از ۱۶ ماه آینده احتیاج دارد.

بر اساس گزارش مدیرکل آژانس، میزان ذخایر اورانیوم غنی شده ایران اکنون ۳۰ برابر حدی است که در برجام پیش‌بینی شده بود. به تعبیر سه کشور عضو دائم شورای امنیت، ایران در حال افزایش ذخایر اورانیوم با غنای بالا «به سطح بی‌سابقه‌ای برای یک کشور بدون برنامه سلاح هسته‌ای است» که توجیه غیرنظامی قابل قبولی ندارد.

سه کشور اروپایی بریتانیا، فرانسه و آلمان هم در بیانیه اخیر خود گفته‌اند که تشدید فعالیت‌های هسته‌ای ایران فراتر از محدودیت‌های پیش بینی شده در برجام، غیرقابل بازگشت است و همین وضعیت، اعتبار چندانی برای این توافق باقی نگذاشته است و عملا بازگشت به آن را دشوارتر کرده است.

در بیانیه اخیر سه کشور اروپایی از اظهارات هفته‌های اخیر مقام های جمهوری اسلامی درباره داشتن ظرفیت و امکان فنی ساخت سلاح اتمی و احتمال تجدیدنظر در سیاست‌های فعلی، ابراز نگرانی و گفته شده که این وضعیت «به وضوح برخلاف معاهده عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای است».

مجموع نگرانی‌های ابراز شده که برخی از موارد آن همچون تکرار «توانایی ساخت سلاح اتمی» نوعا موجب نگرانی‌های تازه‌ای شده، چشم انداز خوشبینانه‌ای برای احیای توافق برجام به شکل کنونی آن، ترسیم نمی‌کند.

آیا ضرب‌الاجلی تعیین شده است؟

رجوع کشورهای عضو دائم شورای امنیت به این نهاد در ارتباط با پرونده اتمی ایران در ماه های اخیر، تصاعدی بوده است.

یک ماه پیش از این، سه کشور اروپایی همزمان با صدور قطعنامه ای در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در نامه ای به شورای امنیت درباره وضعیت این پرونده ابراز نگرانی کردند. این بیانیه به معنی توجه دادن به شورا درباره یک موضوع مرتبط با صلح و امنیت جهانی است.

پس از بررسی اخیر گزارش مدیرکل آژانس در شورای امنیت، سه دولت اروپایی اعلام کردند که «ایران باید به طور جدی و فوری به تعهدات دیپلماتیک و تعهدات قانونی خود در ۱۶ ماه باقی‌مانده قبل از انقضای این قطعنامه پایبند باشد».

اشاره به ۱۶ ماه فرصت باقی مانده گرچه یک ضرب الاجل رسمی به جمهوری اسلامی ایران نیست اما از آنجا که اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ در پایان این فرصت، تمام می شود، خود به خود نوعی روزشمار هشدار نه تنها به ایران بلکه به همه طرف‌ها از جمله کشورهای غربی عضو دائم شورای امنیت است که تا قبل از رسیدن موعد نهایی، باید به تصمیمی در برابر این پرونده رسیده باشند.

از آنجایی که با استناد به قطعنامه ۲۲۳۱ می‌شود همه تحریم های شورای امنیت علیه ایران را دوباره به اجرا گذاشت، این ابزار تا پیش از ۱۶ ماه آینده در اختیار دولت های غربی عضو شورای امنیت در برابر چین و روسیه است تا آنها را با خود در برابر وضعیت کنونی برنامه اتمی ایران همراه کنند.

به این ترتیب اگرچه ضرب الاجل رسمی برای طرف‌ها وجود ندارد اما مهرماه ۱۴۰۴ بزنگاهی برای همه طرف‌هاست که عبور از آن خیال جمهوری اسلامی ایران، چین و روسیه را از بازگشت پذیری آسان تحریم‌ها راحت می‌کند.

همزمان فرارسیدن این زمان، قدرت بازیگری کنونی دولت‌های آمریکا، بریتانیا و فرانسه را برای متقاعد کردن ایران به پذیرش محدودیت‌های اتمی جدید، به شکل چشمگیری کاهش می‌دهد چرا که چین و روسیه می توانند هر تصمیم تازه‌ای را در همراهی با ایران، وتو کنند یا برای خودداری از وتو، خواهان گرفتن امتیازهای دیگری از قدرت‌های غربی شوند.

ایران تا به اینجا هم متهم است که با ارسال سلاح به روسیه در جنگ علیه اوکراین و برخی از آزمایش های موشکی، مفاد قطعنامه ۲۲۳۱ را نقض کرده هرچند مقام‌های ایرانی می‌گویند انجام این امور از «حقوق ایران» بوده و موجب نقض قطعنامه نیست.