راستی‌آزمایی؛ چطور اخبار گمراه‌کننده جرائم مهاجران افغان در ایران داغ شد؟

با انتشار وسیع تصاویر مرتبط با خشونت پلیس ایران با یک نوجوان افغان در آبسرد دماوند، شبکه‌های اجتماعی هم شاهد واکنش‌های گسترده به آن بود.

خانواده این نوجوان ‍۱۴ ساله می‌گویند او «کم‌شنوا و دارای معلولیت ذهنی» بوده است. آن‌ها می‌گویند پلیس با این خانواده با «بی‌رحمی» رفتار کرده و براثر این اتفاق، این نوجوان دچار ضربه روحی و مشکلات جسمی شده است.

همزمان با اعتراض‌ها به این رفتار پلیس و همدلی‌ها با این خانواده، حساب‌های مخالف حضور مهاجران افغان در ایران با بازنشر خبرهای حوادث مربوط به جرم‌های مهاجران در ایکس (توییتر) به این خبر واکنش نشان دادند و خواستار خروج افغان‌ها از ایران شدند. تعداد بسیار زیادی از این خبرها مربوط گزارش رسانه‌های ایران در گذشته هستند ولی برخی از آن‌ها دستکاری شده و برخی نیز جعلی یا گمراه کننده بودند.

یکی از این موارد، پرونده قتلی زن جوانی است که در رودان استان هرمزگان اتفاق افتاده است و پیکرش پس از قتل در خودروی پراید او آتش زده شده است.

به گفته فرمانده انتظامی استان هرمزگان، در رابطه با قتل این زن که سرکارگر باغی در رودان بوده است، دو مرد جوان تبعه افغانستان بازداشت شده‌اند و در بازجویی‌ها به قتل به دلیل اختلاف مالی اعتراف کرده‌اند و حالا با قرار ویژه در زندان هستند تا در دادگاه پرونده اتهامی آن‌ها بررسی شود.

جدا از اصل خبر اما آن چه برخی از این حساب‌ها در شبکه‌های اجتماعی همراه آن منتشر می‌کنند تصاویری است، از یک خودروی پراید سوخته و محفظه‌ای حامل یک جسد.

حسین فصیحی خبرنگار حوادث روزنامه جوان، این عکس را به خبر قتل زن در هرمزگان نسبت داد و خبر خواستار اخراج افغان‌ها شده است.

اگرچه این عکس پراید و جنازه در طول سال‌های مختلف بعنوان عکس آرشیوی در خبرهای حوادث مربوط به آتش‌سوزی پراید بارها بازنشر شده، این عکس ارتباطی به مهاجران افغان ندارد و به نظر می‌رسد مربوط به پرونده قتل یک زن توسط شوهرش در سال ۱۳۹۵ در خرم‌آباد است.

در این پرونده‌ مردی همسرش را در خودرو حبس می‌کند و آن را به آتش می‌کشد. به گزارش تسنیم، ماموران آتش نشانی که در تصاویر دیده می‌شوند، هنگام اطفا حریق متوجه وجود جسد می‌شوند و به این ترتیب مرد به قتل همسرش اعتراف می‌کند.

نمونه دیگری که بارها در توییتر بازنشر شده، اسکرین‌شات وب‌سایت ایرناست در خبری مربوط به تجاوز جنسی در قزوین.

این اسکرین‌شات توسط اکانتی منتشر شده که در روزهای گذشته پست‌های متعددی در مخالفت با حضور افغان‌ها در ایران منتشر کرده است.

بررسی‌های ما نشان می‌دهد این خبر مربوط به سال ۸۴ است. اما چیزی که حائز اهمیت است این است که به نظر می‌رسد تیتر این خبر دستکاری شده و تاریخ نیز از آن حذف شده است.

تیتری که در تصویر جعلی انتخاب شده می‌تواند در شدت بازنشر آن موثر باشد.

مورد دیگری که جدید نیست اما باز هم محل بحث کاربران بوده است، پرونده مرتبط با قتل یک کودک است.

یک دختربچه هفت ساله به نام المیرا زارع معروف به نازگل که اهل روستای دهکرم استان اصفهان بود و در اواخر اسفند سال پیش ناپدید شد و اوایل امسال جسد سوخته‌اش به تایید رئیس پلیس آگاهی استان اصفهان کشف شد.

قتل این دختربچه در شماری از حساب‌های شبکه‌های اجتماعی به مهاجران افغان نسبت داده شده است.

ما اظهارنظر مقامات پلیس و وکیل پرونده را درباره پرونده المیرا زارع دنبال کردیم.

درباره این قتل، تاکنون هیچ اظهارنظری مبنی بر وجود حتی یک مظنون از میان مهاجران وجود ندارد.

بر مبنای مصاحبه‌های وکیل پرونده تنها چند مظنون که همه اعضای خانواده دختربچه بوده‌اند، بازداشت و بازجویی شده‌اند.

بنابراین با این که هنوز پرونده قتل المیرا زارع به نتیجه نرسیده است اما نسبت دادن این قتل به جامعه افغان‌های ساکن ایران خبری بی‌اساس و نادرست است.

گاهی اوقات اما گمانه‌زنی‌ها و نقل قول‌هایی که رسانه‌‌ها بدون نشان دادن شواهد منتشر می‌کنند به عنوان «واقعیت» در شبکه‌های اجتماعی بازنشر می‌شود.

آمار دقیقی از تعداد مهاجران افغان در ایران در دست نیست و گمانه‌زنی‌ها از ۳ میلیون تا ۱۰ میلیون نفر مطرح شده است. بنابراین بدیهیست که جرائمی که مهاجران افغان در ایران مرتکب می‌شوند بخش‌هایی از خبرهای حوادث را تشکیل دهد اما در مورد جرایم تحقیقات و یا آمارهای رسمی وجود ندارد که میزان جرائم این افراد را نسبت به جمعیتشان نشان دهد.

مهرماه سال گذشته، در واکنش به ادعاهایی، رئیس پلیس تهران عباسعلی محمدیان رئیس پلیس تهران بزرگ گفته بود «این صحبت که آمار جرم و جنایت مهاجران افغانستانی در تهران بالا است، کاملا حرف اشتباهی است.»

در کشورهای دیگر نیز، مخالفان حضور مهاجران در بزنگاه‌های مختلف با بازنشر پرونده‌های تکان‌دهنده از جرم و جنایت‌هایی که از سوی برخی از مهاجران سر زده، افراد جامعه را با خود همراه می‌کنند.

در بریتانیا، همزمان شورش‌هایی که پس از قتل سه دختربچه در ساوت‌پورت در سراسر کشور شکل گرفت، خبر جعلی منتشر شد که ضارب یک مهاجر مسلمان است که با قایق به بریتانیا آمده بود.

موضوعی که باعث شد مسلمانان و هتل‌های پناهجویان هدف حمله قرار گیرند. در همین حال خبرها و تصاویر روزنامه‌های قدیمی مربوط به خبر جنجالی تعرض جنسی سازمان‌یافته به دختربچه‌ها از سوی مردان غالبا پاکستانی تبار در شبکه‌های اجتماعی بازنشر شد. خبرهایی که مربوط به بیش از ۱۲ سال پیش بوده است.

انتشار چنین خبرهایی ممکن است این شائبه را به وجود ‌آورد که جرم‌های جنسی از سوی جامعه آسیایی بیشتر از سفیدپوستان است.

نتیجه تحقیق اخیر دولت بریتانیا، تائید نمی‌کند که آسیایی‌ها و دیگر اقلیت‌های نژادی در این کشور به نسبت جمعیت خود سهم بیشتری از ارتکاب به جرم‌های جنسی دارند. گزارش دولت بریتانیا اذعان می‌کند به دلیل اینکه در دهه گذشته اطلاعات مربوط به نژاد بخش زیادی از مرتکبان به جرم‌های جنسی ثبت و تایید نشده است، امکان اینکه نتیجه‌گیری دقیقی در این مورد داشت وجود نداشته است. در حال حاضر بیشترین کسانی که به دلیل تجاوز و تعرض جنسی در زندان‌ها هستند سفیدپوست هستند.

اما چرا مخالفان حضور مهاجران در کشورها، چنین سرخط‌ها و خبرهایی را انتخاب می‌کنند؟

سحر صادقی، استاد جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی در دانشگاه مولنبرگ در ایالت پنسیلوانیا آمریکا می‌گوید اول باید دید چنین خبرهایی چطور روی احساسات افراد تاثیر می‌گذارد. به گفته خانم صادقی «تاثیر روانی این خبرها روی «ترس» و «نفرت» از «دیگری» بنا می‌گذارد. منظور از «دیگری» بر اساس این است که فرض کنیم چه کسانی جزو یک جامعه، فرهنگ و نژاد تصور می‌شوند و هرکس بیرون آن باشد «دیگری» دانسته می‌شود. مثلا در جامعه ایران افغان‌ها، عرب‌ها و سیاهپوستان آن دیگری در نظر گرفته می‌شوند.

خانم صادقی می‌گوید الزاما گروه‌هایی که «دیگری» پنداشته می‌شوند می‌توانند رنگ پوست یا نژاد مشابه جامعه قالب داشته باشند. مثلا تا قرن بیستم در آمریکا مهاجرانی که ایتالیایی یا ایرلندی‌تبار بودند صددرصد در میان سفیدپوستان آنگلوساکسون پذیرفته نشده و به اصطلاح «سفید» به حساب نمی‌آمدند.

خانم صادقی معتقد است دلیل اینکه این گونه خبرها علیه مهاجران در کشورهایی مثل ایران، بریتانیا و آلمان به کار می‌رود این است که در این کشورها پیشینه و سابقه «میهن‌پرستی افراطی» و علیه گروه‌های نژادی، مذهبی و اتنیکی دیگر وجود دارد.

اما چرا مثلا تیترهای خبرها دستکاری می‌شود و یا آمارهای قابل توجه و گمراه‌کننده منتشر می‌شوند؟

خانم صادقی می‌گوید: استراتژی این دستکاری‌ها ایجاد ترس و دشمنی است و می‌خواهد احساسات جامعه را منقلب کند و به مردم نشان دهند آن «دیگری» [بیگانه] دارد همه چیز را به دست می‌گیرد، جامعه و فرهنگ را به فساد و تباهی می‌کشاند. ما می‌دانیم که این تاکتیک‌ها عمل می‌کنند چون این پیشینه وطن‌پرستی افراطی و دیگری ستیزی وجود دارد و چنین خبرهایی مانند جرقه‌ای عمل کرده و این احساسات را فعال می‌کند.

خانم صادقی می‌گوید روی موضوع مشابهی که در آلمان رخ داده تحقیق کرده است. زمانی‌که خبر تعرض یک پناهجو به زنی آلمانی ناگهان سرخط خبرهای شبکه‌های تلویزیونی و رسانه‌ها شد «تا جایی که این بحث مطرح شد که شاید پذیرش این پناهجویان یک اشتباه بود و این سوال که اینها که بودند که ما به جامعه آلمانی خود راه دادیم.»

سحر صادقی معتقد است تاثیر این موج خبرها فقط به ایجاد ترس، استیگما و خشونت علیه مهاجران ختم نمی‌شود و می‌تواند شالوده و پایه تغییر سیاست‌های دولت‌ها در آینده باشد.