من برای این ‌که بفهمم آلودگی هوا در بدنم به کجا می‌رود، عمدا هوای آلوده را نفس کشیدم

احساس می‌کنم آلوده شده‌ام.

در یک آزمایشگاه ایستاده‌ام و زیر میکروسکوپ به خون خودم خیره شده‌ام. به‌جای گلبول‌های قرمز پاک و سالم، بعضی از آن‌ها با لکه‌های سیاه آلوده شده‌اند. من یکی از نخستین افراد در جهان هستم که می‌بیند آلودگی هوا چگونه درون بدنش انباشته می‌شود.

کمتر از یک ساعت پیش، کنار چهار باند ترافیک شلوغ مرکز لندن ایستاده بودم. از آن خیابان‌هایی که می‌شود مزه‌ هوا را چشید و حسی مثل دانه‌های ریز گرد و غبار در دهان باقی می‌گذارد.

من داوطلب شده بودم که به‌ مدت ۱۰ دقیقه آنجا بایستم؛ به‌عنوان بخشی از یک آزمایش، هوای کثیف را نفس بکشم تا بفهمیم آلودگی هوا چگونه بر بدن ما اثر می‌گذارد و به سلامت‌مان آسیب می‌زند.

در بریتانیا، تصور می‌شود کیفیت پایین هوا سالانه باعث مرگ ۳۰ هزار نفر می‌شود. آلودگی هوا همچنین به نوزادان در رحم آسیب می‌زند و بیماری‌هایی از آسم گرفته تا دمانس را تشدید می‌کند.

بخش عمده آلودگی هوایی که نفس می‌کشیدم از ترافیک بود؛ از دودهایی که نامرئی از اگزوز خودروها بیرون می‌زد، و همین‌طور از ذراتی که به خاطر ساییده شدن تایرها و ترمزها در هوا پخش می‌شد.

پروفسور جاناتان گریگ، از دانشگاه کوئین مری لندن، این نقطه را «اتاق مواجهه» خود می‌نامد.

در میان صدای غرش موتور خودروها و آژیرها، توضیح می‌دهد که بسیاری از مردم به‌ اشتباه تصور می‌کنند آلودگی هوا در بینی و دهان فیلتر می‌شود، یا در ریه‌ها گیر می‌افتد و سپس از بدن خارج می‌شود.

آقای گریگ می‌گوید: «آنچه ما بررسی می‌کنیم این است که آیا کوچک‌ترین ذرات نه ‌تنها در ریه باقی می‌مانند، بلکه وارد جریان خون می‌شوند و در سراسر بدن گردش می‌کنند یا نه.»

بعد از دریافت دوزی از هوای لندن، به آزمایشگاه برمی‌گردیم، جایی که نوک انگشتم را سوراخ می‌کنند و نمونه‌ای از خون برای بررسی آماده می‌شود.

زیر میکروسکوپ، به ‌راحتی می‌توانیم سلول‌های قرمز را که سلول‌های قرص‌مانند هستند ببینیم که اکسیژن را در بدن ما جا به‌ جا می‌کنند.

چند دقیقه طول می‌کشد تا چشمم عادت کند، اما بعد آلودگی هوا آشکار می‌شود. این آلودگی به‌ شکل نقطه‌های سیاه بسیار ریزی دیده می‌شود که به گلبول‌های قرمز چسبیده‌اند.

این‌ها ذراتی از کربن و مواد شیمیایی دیگرند؛ مثل دانه‌های خیلی ریز زغال، که هنگام سوختنِ ناقص سوخت تولید می‌شوند. این ذرات اندازه‌شان کمتر از ۲٫۵ میکرومتر است؛ یعنی به‌قدری ریزند که می‌توانند به عمق ریه برسند و حتی وارد جریان خون شوند.

دیدن آلودگی هوا برایم غافلگیرکننده نیست. به ‌هر حال دلیل انجام این آزمایش همین است. اما نمی‌توانم از حس کثیف شدن، آلوده شدن … و ناپاک شدن فرار کنم.

دکتر نوریس لیو پژوهشگری است که در چارچوب این مطالعه، نمونه‌های خون بیش از ۱۲ داوطلب را بررسی کرده است.

به‌طور متوسط، از هر دو تا سه هزار گلبولِ قرمز، یکی از گلبول‌ها، یک ذره آلودگی را با خود حمل می‌کرد.

شاید این مقدار زیاد به نظر نرسد، اما اگر آن را به پنج لیتر خون کامل یک فرد بزرگسال تعمیم دهیم، پژوهشگران برآورد می‌کنند که ممکن است ۸۰ میلیون گلبول قرمز در حال جابه‌جایی آلودگی در سراسر بدن ما باشند.

دکتر لیو می‌گوید: «دیدنش کمی ناراحت‌کننده است، نه؟ حالا هر بار که از کنار یک خیابان شلوغ رد می‌شوم، به این فکر می‌کنم که چه مقدار از این آلودگی در بدنم در حال گردش است … آدم احساس می‌کند که دیگر دلش نمی‌خواهد زیاد در خیابان باشد.»

من فقط ده دقیقه کنار جاده ایستادم. تردد زیاد بود، اما شرایط غیرعادی نبود. احتمال دارد خون شما نیز در شرایط مشابه، همین الگوی آلودگی را نشان داده باشد.

تیم دانشگاه کوئین مری لندن نشان داده است که سطح آلودگی هوا در خون، بعد از حدود دو ساعت تنفس هوای پاک، دوباره کاهش پیدا می‌کند.

آقای گریگ می‌گوید از این ‌که آلودگی هوا تا این حد در خون قابل مشاهده بوده «کاملا شوکه» شده است، اما تاکید می‌کند که پرسش مهم این است که این آلودگی به کجا می‌رود.

او می‌گوید این ذرات دوباره بازدم نمی‌شوند. ممکن است بخشی از آن‌ها توسط کلیه‌ها فیلتر شوند و از طریق ادرار از بدن خارج شوند. اما محتمل‌ترین پاسخ این است که ذرات آلودگی «راهشان را از میان پوشش رگ‌های خونی باز می‌کنند و در اندام‌های مختلف گیر می‌افتند».

این پژوهش در حال توضیح این موضوع است که چرا آلودگی هوا با این‌ همه مشکل سلامتی، فراتر از ریه‌ها، از جمله در مغز و حتی برای نوزادانی که هنوز در رحم هستند، مرتبط دانسته شده است.

در بدن انسان رسوبات کربن سیاه ناشی از آلودگی هوا پیدا شده‌اند، از جمله در جفت‌ها که پس از تولد بررسی شده‌اند.

آقای لیو می‌گوید: «هیچ دلیلی وجود ندارد که این ذرات یک اندام خاص را به اندام دیگر ترجیح بدهند، بنابراین به احتمال زیاد همه‌جا هستند.»

و شکل‌های دیگری از آلودگی هوا هم وجود دارد، مانند اکسیدهای نیتروژن که گاز هستند و زیر میکروسکوپ دیده نمی‌شوند، اما می‌دانیم که مضرند.

سازمان جهانی بهداشت می‌گوید ۹۹ درصد جمعیت جهان هوای آلوده تنفس می‌کنند که سالانه منجر به هفت میلیون مرگ می‌شود. گزارشی از کالج سلطنتی پزشکان برآورد می‌کند که این رقم برای بریتانیا ۳۰ هزار مرگ در سال است.

استیون هولگیت که مدیریت تحقیقات را بر عهده داشت، گفت هیچ تردیدی وجود ندارد که آلودگی هوا به سلامت ما آسیب می‌زند. او گفت: «این موضوع قطعی است، کار تمام شده و نتیجه مشخص است.» و روشن‌ترین شواهد از مناطقی می‌آید که آلودگی هوا را کاهش داده‌اند و فوایدش را دیده‌اند.

اما او می‌گوید حالا که آلودگی هوا «تا حد زیادی نامرئی» است، برخلاف مه‌دودهای گذشته، بیشتر ما متوجه نمی‌شویم که در حال تنفس آن هستیم و «واقعا درک نمی‌کنیم که آلودگی هوا به‌صورت روزمره در حال آسیب زدن است».

آلودگی هوا با آسیب‌هایی در سراسر زندگی ما و در سراسر بدن ما مرتبط دانسته شده است.

راه‌های زیادی وجود دارند که هوای کثیف می‌تواند از طریق آن‌ها به اندام‌های دیگر بدن آسیب بزند، اما تصور می‌شود تحریک التهاب، عامل اصلی باشد. التهاب، واکنش طبیعی بدن ما به آسیب و عفونت است. اما می‌تواند بر رگ‌های خونی اثر بگذارد و احتمال حمله قلبی و سکته را افزایش دهد.

پیش از این نشان داده شده است که التهاب در ریه‌ها می‌تواند سلول‌های سرطانی خفته را بیدار کند و آن‌ها سپس به تومورهای مرگبار تبدیل شوند. تصور می‌شود حدود یک مورد از هر ۱۰ سرطان ریه در بریتانیا به‌وسیله آلودگی هوا ایجاد می‌شود.

حتی در دوران جنینی نیز تصور می‌شود آلودگی هوا نحوه عملکرد دی‌ان‌ای نوزاد در حال رشد را در مراحل حساس رشد تغییر می‌دهد.

آقای هولگیت می‌گوید: «یک دوره بسیار حساس وجود دارد که در آن آلودگی هوا می‌تواند مشکل ایجاد کند و بدون تردید هم این کار را می‌کند. در زمانی که ریه‌ها و قلب کوچک هستند و برخی مشکلات در رشد مغزوجود دارد.»

او می‌گوید به نظر می‌رسد در سوی دیگر زندگی، اجزای آلودگی هوا با کمک به تشکیل پلاک‌هایی از پروتئین‌های سمی در داخل مغز، روند دمانس را «تسریع می‌کنند».

چه کاری می‌توان انجام داد؟

توصیه‌هایی درباره چگونگی کاهش میزان مواجهه با آلودگی هوا وجود دارد؛ از جمله راه رفتن در خیابان‌های فرعی خلوت‌تر یا دوری کردن از لبه خیابان برای فاصله گرفتن بیشتر از ترافیک. این موضوع به‌ویژه برای نوزادانی که در کالسکه هستند اهمیت دارد، چون آن‌ها خیلی نزدیک‌تر به ارتفاع خروجی اگزوزها قرار دارند.

مطالعه آقای گریگ نشان داد که استفاده از ماسک با استاندارد اف‌اف‌پی۲ که کاملا روی صورت می‌نشیند، باعث می‌شود آلودگی کمتری وارد خون شود،

اما آقای گریگ می‌گوید: «ما نمی‌گوییم همه باید ماسک بزنند». و اضافه می‌کند که برخی افراد آسیب‌پذیر از نظر بالینی، از جمله کسانی که «در حال بهبود پس از حمله قلبی هستند یا بیماری مزمن تنفسی دارند»، ممکن است در مناطقی با آلودگی بالا از این کار سود ببرند.

اما نکته دشوار درباره آلودگی هوا این است که شما اغلب در حال تنفس نوعی از آلودگی هستید که دیگران ایجاد کرده‌اند. اگر خانه‌تان کنار یک خیابان شلوغ باشد، به‌ سادگی نمی‌توانید جای دیگری زندگی کنید.

تغییرات در خودروها، نه فقط فروش خودروهای برقی، بلکه استانداردهای آلایندگی برای موتورهای دیزلی و بنزینی جدیدتر، در حال بهبود کیفیت هوا هستند.

اما آقای گریگ می‌گوید: «به نظر من هرچه سازوکارهای اثرگذاری آن را بهتر درک کنیم، می‌توانیم فشار بیشتری بر سیاست‌گذاران وارد کنیم تا میزان مواجهه را کاهش دهند، چون در نهایت، راه‌حل همین است.»