طرح صلح غزه؛ گام بزرگ اما پرچالش ترامپ چیست؟

دونالد ترامپ اعلام کرد طرح او برای پایان دادن به جنگ غزه می‌تواند «یکی از بزرگ‌ترین روزهای تاریخ تمدن» باشد و حتی «صلح ابدی در خاورمیانه» را به ارمغان بیاورد.

این اغراق‌گویی او چیز تازه‌ای نیست، اما پیشنهاد ۲۰ ماده‌ای که روز دوشنبه در کاخ سفید و همزمان با دیدار ترامپ با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، اعلام شد، همچنان یک گام مهم دیپلماتیک محسوب می‌شود؛ حتی اگر با بزرگ‌نمایی عجیب او هم‌خوانی نداشته باشد.

این طرح در واقع تغییری در موضع دولت ترامپ درباره آینده غزه پس از جنگ است و فشار بیشتری نسبت به آن‌چه واشنگتن امسال بر نتانیاهو وارد کرده، ایجاد می‌کند تا او را به پذیرش توافقی وادار کند.

اینکه آیا این طرح در هفته‌های آینده به واقعیت تبدیل می‌شود یا نه، به همان مسائل بنیادی همیشگی بستگی دارد: آیا نتانیاهو و رهبران حماس اکنون منافع بیشتری در پایان جنگ می‌بینند یا در ادامه آن.

واکنش حماس به این پیشنهاد هنوز مشخص نیست. یکی از اعضای این گروه در ارزیابی بدبینانه‌ای به بی‌بی‌سی گفته بود که مفاد طرح عمدتاً نتوانسته منافع فلسطینیان را تضمین کند و حماس هیچ طرحی را که خروج اسرائیل از غزه را تضمین نکند، نخواهد پذیرفت.

نتانیاهو که کنار رئیس‌جمهور آمریکا ایستاده بود، گفت اسرائیل اصول بیست‌گانه ترامپ را پذیرفته، هرچند یکی از رهبران جناح راست افراطی در ائتلافش پیش‌تر برخی از آن‌ها را رد کرده بود.

اما پذیرش اصول ترامپ به‌تنهایی به معنای پایان واقعی جنگ نیست. مخالفان داخلی نتانیاهو می‌گویند او سابقه برهم زدن توافق‌های در حال شکل‌گیری را دارد اگر این توافق‌ها بقای سیاسی او را به خطر بیندازند، هرچند او این اتهام را رد می‌کند.

از این نظر، این پیشنهاد ممکن است برای رسیدن به پیشرفتی که ترامپ آشکارا به‌دنبالش است کافی نباشد. هنوز موانع مهمی در آن وجود دارد که می‌تواند مانع رسیدن اسرائیل و حماس به توافق نهایی شود، موانعی که به پایگاه‌های سیاسی هر دو طرف مربوط است.

ابهام موجود در این طرح به هر دو طرف این امکان را می‌دهد که وانمود کنند آن را پذیرفته‌اند، اما در جریان ادامه مذاکرات، روند را به‌گونه‌ای پیش ببرند که توافق شکست بخورد و مسئولیت آن را به گردن طرف مقابل بیندازند.

این الگو طی ماه‌ها مذاکره تکرار شده است و اگر دوباره رخ دهد، روشن است که دولت ترامپ در کدام سو خواهد ایستاد، در کنار اسرائیل.

ترامپ روز دوشنبه در دیدار با نتانیاهو به‌روشنی موضع خود را به او اعلام کرد و گفت اگر حماس با این طرح موافقت نکند، آمریکا «کاملاً از اقداماتی که لازم باشد انجام دهید» حمایت خواهد کرد.

هرچند ترامپ این طرح را به‌عنوان یک توافق معرفی کرد، اما در واقع چارچوبی برای ادامه مذاکرات است یا به‌قول خودش، مجموعه‌ای از «اصول». این طرح فاصله زیادی با یک طرح دقیق دارد که برای پایان جنگ لازم است.

این طرح بیشتر شبیه همان «چارچوبی» است که جو بایدن، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا، در ماه مه ۲۰۲۴ برای رسیدن به آتش‌بس مرحله‌ای و توافقی برای پایان جنگ ارائه کرد. در آن مورد، حدود هشت ماه طول کشید تا اسرائیل و حماس به آتش‌بس و تبادل گروگان‌ها و زندانی‌ها تن دادند.

ترامپ خواهان توافقی جامع برای صلح است، اما چنین توافقی نیازمند کار گسترده برای مشخص کردن خطوط دقیق عقب‌نشینی اسرائیل، جزئیات مربوط به آزادی گروگان‌ها، فهرست زندانیان فلسطینی که قرار است آزاد شوند، و شرایط مشخص برای اداره غزه پس از جنگ، در کنار مسائل دیگر است.

هیچ‌یک از این موارد در طرح ۲۰ ماده‌ای او ذکر نشده است و همه می‌توانند توافق صلح را به شکست بکشانند.

این چارچوب از طرح‌های پیشین الهام گرفته است، از جمله طرح مشترک عربستان و فرانسه در ماه ژوئیه، و همچنین تلاش‌های اخیر تونی بلر، نخست‌وزیر پیشین بریتانیا، که قرار است در «هیئت صلح» به ریاست ترامپ حضور داشته باشد، نهادی که طبق این طرح، به‌طور موقت اداره غزه را بر عهده خواهد گرفت.

این طرح توسط استیو ویتکاف، فرستاده ترامپ، و جرد کوشنر، داماد او، پس از مشورت با اسرائیل، کشورهای اروپایی و عربی از جمله قطر و مصر تهیه شده است. این طرح خواستار توقف درگیری، عقب‌نشینی محدود نیروهای اسرائیلی و آزادی همه گروگان‌های باقی‌مانده توسط حماس است که پس از آن صدها زندانی فلسطینی در اسرائیل آزاد خواهند شد.

بر اساس این طرح، قرار است اداره امور روزمره غزه به یک دولت محلی تکنوکرات سپرده شود که زیر نظر «هیئت صلح» فعالیت خواهد کرد؛ نهادی که مقر آن در مصر خواهد بود.

بر اساس این طرح، اعضای باقی‌مانده حماس که به هم‌زیستی مسالمت‌آمیز متعهد شوند و سلاح‌های خود را کنار بگذارند، مشمول عفو خواهند شد و سایر افراد تبعید می‌شوند. بر اساس این طرح، نیروی بین‌المللی حافظ ثبات که با مشارکت آمریکا و کشورهای عربی تشکیل می‌شود، مسئولیت تأمین امنیت در غزه را بر عهده خواهد گرفت و خلع سلاح گروه‌های مسلح فلسطینی را تضمین خواهد کرد.

در این طرح به تشکیل کشور فلسطین اشاره شده، اما بسیار مبهم. در متن آمده اگر اصلاحات در تشکیلات فلسطینی که مقر آن در رام‌الله است صورت گیرد، ممکن است شرایط لازم برای رسیدن به مسیری معتبر جهت تعیین سرنوشت و تشکیل کشور فلسطینی فراهم شود.

کشورهای عربی طرح‌ ترامپ را گامی مهم برای خود می‌دانند؛ بخشی از این نگاه به این دلیل است که توانسته‌اند طرح «ریویرا غزه» را که ترامپ در فوریه پیشنهاد داده بود کنار بگذارند، طرحی که شامل جابه‌جایی اجباری حدود دو میلیون فلسطینی و تبدیل غزه به منطقه‌ای توریستی تحت مدیریت آمریکا بود.

کشورهای عربی دست‌کم به اشاره‌ای به تشکیل کشور فلسطین دست یافته‌اند، حتی اگر هیچ تعهدی نسبت به آن در طرح وجود نداشته باشد.

در طرح آمریکا آمده که «اسرائیل غزه را اشغال یا ضمیمه نخواهد کرد»، هرچند هیچ تعهد مشابهی درباره کرانه غربی اشغالی وجود ندارد. این بند برای کشورهای عربی حیاتی است، حتی اگر با بخش دیگری از طرح در تناقض باشد که می‌گوید اسرائیل همچنان نیروهای خود را در «محیط امنیتی» اطراف غزه حفظ خواهد کرد.

در طرف اسرائیلی، نتانیاهو می‌گوید چارچوب پیشنهادی کاملاً با اهداف او برای پایان جنگ هم‌راستا است: خلع سلاح حماس، غیرنظامی‌سازی غزه، و جلوگیری از تشکیل کشور فلسطینی در آینده.

اما هنوز مشخص نیست که بندهای مربوط به خلع سلاح و تشکیل کشور فلسطینی تا چه اندازه مورد پذیرش بخش‌هایی از دولت نتانیاهو قرار خواهد گرفت، یا اینکه آیا او ممکن است از این فشار برای افزودن یا «اصلاح» بندهایی استفاده کند.

اکنون بسیاری از تحولات به واکنش حماس بستگی دارد.

همان‌طور که رشدی ابو العوف، خبرنگار بی‌بی‌سی گفته بود ممکن است با یکی دیگر از لحظات «بله، ولی» روبه‌رو باشیم؛ وضعیتی که در آن حماس به‌ظاهر با طرح پیشنهادی موافقت می‌کند، اما هم‌زمان خواستار شفاف‌سازی در برخی بندها می‌شود. در چنین شرایطی، همان دردسر همیشگی برای کاخ سفید مطرح است؛ چالشی که پیش‌تر نویسندگان «چارچوب‌ها» و «اصول» پایان جنگ نیز با آن مواجه بودند.

در یکی از لحظات مهم، درست پیش از اعلام مشترک طرح، ترامپ نتانیاهو را وادار کرد از قطر عذرخواهی کند.

قطر خواستار عذرخواهی بابت حمله هوایی اسرائیل به تیم رهبری حماس در دوحه در اوایل ماه جاری شده بود. این عذرخواهی به این معناست که قطر اکنون می‌تواند بار دیگر به عنوان میانجی میان اسرائیل و حماس وارد عمل شود.

در ساعات پیش از دیدار ترامپ و نتانیاهو، گلوله‌باران و حملات هوایی اسرائیل در شهر غزه شدت گرفت؛ جایی که ارتش اسرائیل لشکر زرهی سوم را مستقر کرده است. این حملات گسترده بخشی از طرح اعلام‌شده اسرائیل برای اعمال فشار بر حماس است، اما در عمل، ویرانی بیشتری برای غیرنظامیان به همراه داشته است.

بسیاری از کشورهای جهان حملات اسرائیل را محکوم کرده‌اند. در همین حال، عزالدین حداد، فرمانده نظامی حماس در غزه،در حال آماده‌سازی نیروها برای نبردی است که یکی از فرماندهان میدانی این گروه در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی آن را «آخرین نبرد سرنوشت‌ساز» توصیف کرده؛ نبردی با حضور حدود پنج هزار جنگجو.

کشورهای اروپایی و عربی، به رهبری فرانسه و عربستان سعودی، تابستان را صرف تلاش برای احیای مسیر دیپلماتیک کردند؛ در حالی که از رفتار اسرائیل در میدان نبرد شوکه شده بودند. این وضعیت تنها به احساس انزوای بین‌المللی اسرائیل دامن زده است، به‌ویژه با توجه به اینکه نتانیاهو تحت پیگرد دادگاه کیفری بین‌المللی به‌اتهام ادعای ارتکاب جنایات جنگی در غزه قرار دارد.

اروپایی‌ها شاهد بحرانی بودند که به‌سرعت از کنترل خارج می‌شد و افراط‌گرایان در هر دو طرف قدرت می‌گرفتند. آن‌ها امیدوار بودند بتوانند با تکیه بر باقی‌مانده نیروهای میانه‌رو، راه‌حلی دو‌کشوری را پیش ببرند؛ آینده‌ای مشترک و بلندمدت که برای اسرائیلی‌ها و فلسطینی‌ها مطلوب می‌دانستند.

و در حالی که این موضوع به‌طور صریح در این طرح نیامده، اروپایی‌ها همراه کردن ترامپ با یک پیشنهاد تعدیل‌شده درباره غزه را کلیدی می‌دانستند.

چارچوب پیشنهادی آمریکا قرار است روند را دوباره به سمت مذاکره سوق دهد. با این حال، احتمالاً هنوز به هفته‌ها یا حتی بیشتر زمان و تلاش دقیق نیاز دارد تا به چیزی نزدیک شود که ترامپ وعده‌اش را داده: پایان کامل جنگ.