حاکمان جدید سوریه می‌توانند روابط با چین را زنده کنند؟

چین حدود سه ماه پس از سرنگونی بشار اسد، رئیس‌جمهور پیشین سوریه، اولین تماس خود را با رهبرجدید این کشور برقرار کرد. پس از هفته‌ها سکوت، سفیر چین در دمشق با احمد شرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه، و دیگر مقام‌های ارشد این کشور در کاخ ریاست‌ جمهوری دیدار کرد.

با اینکه گام اول برداشته شده، اما هیچ گزارشی درباره مسائل بحث‌شده در این دیدارها منتشر نشده و هنوز آینده روابط چین و سوریه مبهم است.

حاکمان جدید سوریه با چالش‌های زیادی برای بازسازی کشوری روبه‌رویند که طی یک دهه جنگ داخلی ویران شده است.

در این میان، به‌ویژه، مدیریت روابط سوریه با قدرت‌های خارجی دشوار است، زیرا بسیاری از آن‌ها به دلیل تحریم‌های ملی و بین‌المللی، که یا علیه دولت سوریه یا علیه هیئت تحریر شام اعمال شده، اهرم فشار قابل توجهی علیه سوریه دارند.

از پیچیده‌ترین آنها، رابطه با چین است که با وجود خشونت‌های حکومت بشار اسد، همواره از دولت او حمایت می‌کرد و آن را به عنوان حاکمیت مشروع به رسمیت می‌شناخت.

عملگرایی مستمر؛ تجارت با وجود مسائل سیاسی

بسیاری از شورشیان سابق در دولت جدید سوریه به‌‌خوبی از حمایت دیپلماتیک چین از اسد آگاه هستند. اگرچه ممکن است اقبال عمومی به چین در حال حاضر کم شده باشد، حضور اقتصادی این کشور احتمالا در سوریه جدید به‌‌شدت پررنگ خواهد بود، همان‌طور که در سال‌های اخیر در ادلب مشاهده شده است.

دولت چین قبل از سقوط اسد، حاکمیت شورشیان بر ادلب را نپذیرفته بود، اما این مانع نشد که تولیدکنندگان چینی، که بسیاری از آن‌ها شرکت‌های خصوصی بودند، از تقاضای بالای موجود در این منطقه برای کالاهای ارزان خود بهره‌برداری نکنند.

نبود روابط دیپلماتیک بین شورشیان پیشین و دولت چین هم باعث نشد تاجران بخش خصوصی در ادلب، چین را به عنوان منبعی برای عرضه کالاهای ارزان‌قیمت برای این منطقه که در مضیقه مالی بود، در نظر نگیرند.

زیرساخت‌ها و اقتصاد ادلب در دوران محاصره نیروهای دولتی، تحت فشار سنگین قرار داشت؛ نه فقط به دلیل خسارات جنگی، بلکه به علت حضور حدود دو میلیون پناهنده داخلی سوری که به آنجا پناه برده بودند.

تجزیه و تحلیل بی‌بی‌سی از داده‌هایی که آژانس تحقیقاتی ریچ در سال ۲۰۲۲ گردآوری کرده بود، نشان می‌دهد که چین منبع اصلی خارجی برای ۱۰ مورد از ۱۷ کالای اساسی ضروری برای تامین پناهجویان در ادلب بوده است.

کالاهای ارزان‌ ساخت چین و ترکیه، در اقتصاد زمان جنگ ادلب به‌‌راحتی بازار خود را پیدا کردند. علاوه بر این، با حرکت چین به‌ طرف تولیدات پیشرفته در سال‌های اخیر، کالاهای تخصصی‌تر این کشور هم پاسخ‌گوی بسیاری از نیازهای فوری منطقه شد.

حملات به زیرساخت‌های آب موجب شد که بخش بزرگی از جمعیت ادلب به بطری‌های بسته‌بندی‌شده آب وابسته شوند. «الکوثر» مارک محلی مطرحی است که آب بطری‌های آن در ادلب فیلتر و بسته‌بندی می‌شود و خط تولید آن از چین وارد شده است.

شبکه‌ای از شرکت‌های صادراتی سوری در شهرهای تجاری جنوب چین مانند یی‌وو و گوانگ‌ژو شکل گرفته است که کالاهای چینی را خریداری و به سوریه ارسال می‌کنند.

علی جدعو از بازرگانانی است که ماشین‌آلات مورد استفاده در خط تولید الکوثر را تامین می‌کند. او به بی‌بی‌سی گفت که دلیل انتخاب ماشین‌آلات چینی قیمت پایین آنها است و افزود: «از نظر کیفیت هم، کالاها و تجهیزات چینی با محصولات ترک و اروپایی رقابت می‌کنند و حتی از آن‌ها پیشی گرفته‌اند.»

به‌کارگیری صفحات خورشیدی چینی هم در سراسر ادلب و مناطق اطراف آن به‌‌شدت افزایش یافته‌ است، زیرا بسیاری از ساکنان از دسترسی به برق منظم محروم شده‌اند.

صفوان حاج عثمان، که پنج سال پیش کسب‌وکار تامین انرژی خورشیدی را در این منطقه آغاز کرده است، گفت: «در ادلب تقریبا هیچ خانه، کارخانه یا فروشگاهی نیست که صفحه خورشیدی نداشته باشد.»

حاج عثمان که صفحه‌ها را از چند کشور تامین می‌کند، تخمین می‌زند که نمونه جدید چینی حدود ۶۰ درصد از سیستم‌های نصب‌شده در ادلب را تشکیل می‌دهند، و بقیه آن عمدتا مربوط به صفحات دست‌ دوم اروپایی است.

ادلب که پیش‌تر به‌ عنوان منطقه‌ای کمتر توسعه‌یافته شناخته می‌شد، این روزها به مکانی تبدیل شده است که سوری‌ها از مناطق تحت کنترل رژیم پیشین برای خرید هر چیزی، از لوازم خانگی گرفته تا تجهیزات صنعتی، به‌ویژه کالاهای چینی، به آنجا می‌روند.

جدعو به شوخی می‌گوید: «امروز ادلب مثل پاریس شده است.»

بسیاری از تجار که با فروشندگان چینی در ارتباطند، احتمالا در سوریه جدید موفق خواهند شد. برخی از آن‌ها در رسانه‌های اجتماعی درباره چگونگی کمک کسب‌وکارهایشان به بازسازی سوریه صحبت می‌کنند.

چند روز پس از پیروزی شورشیان، حاج عثمان شروع به دریافت سفارش‌هایی برای سامانه‌های انرژی خورشیدی از مناطقی کرد که پیش از این تحت کنترل رژیم اسد بودند. در همین حال، علی جدعو به بی‌بی‌سی گفت که در حال تکمیل سفارش‌هایی برای ماشین‌آلات چینی است که قرار است به کارخانه‌هایی در حما و دمشق ارسال شود.

بازسازی؛ فرصتی برای آغاز تعامل؟

سوریه به‌شدت نیازمند بازسازی تاسیسات عمومی و زیرساخت‌ها است و این کار به سرمایه‌گذاری بیشتر، تخصص فنی و ریسک‌پذیری بالاتری نسبت به فروش کالا به خانه‌ها، مغازه‌ها و کارخانه‌ها نیاز دارد.

اسد برای جذب مشارکت چین در طرح‌های بازسازی سوریه تلاش زیادی کرد. یکی از نمونه‌ها قرارداد ۳۰ میلیون دلاری برای تامین تجهیزاتی بود که قرار بود برای بازسازی زیرساخت‌های مخابراتی آسیب‌دیده سوریه استفاده شود.

در عین حال، ادلب شبکه مخابراتی داخلی خود به نام «سیریافون» را داشت که مجوز آن را مقام‌های شورشی صادر کرده بودند. این شبکه که ادلب و بسیاری از شهرهای اطراف را تحت پوشش قرار می‌داد، از قطعاتی استفاده می‌کرد که شرکت‌های چینی تولید کرده بودند.

احمد ابو دوح، پژوهشگر همکار اندیشکده «چتم هاوس» و رئیس مطالعات چین در اندیشکده «مرکز سیاست‌گذاری اروپا» مستقر در امارات، می‌گوید: «بازسازی تاسیسات انرژی، احیای بنادر و ساخت‌و‌ساز تمام شهرها و روستاهایی که در جنگ ویران شده است ... چینی‌ها در این کار بسیار ماهرند و می‌توانند آن را با سرعت زیاد انجام دهند.»

در حال حاضر، به نظر می‌رسد که دولت جدید در تلاش است روابط را بر مبنایی تازه‌ پایه‌گذاری کند. با سقوط اسد، سفارت سوریه در پکن به‌‌سرعت پرچم جدید سوریه را جایگزین و بیانیه‌ای در تبریک سرنگونی اسد منتشر کرد - بی‌آنکه هیچ اشاره‌ای به حمایت دیپلماتیک چین از حکومت او شود.

در این بیانیه آمده بود: «تاکید می‌کنیم که روی نقش چین برای کمک به لغو تحریم‌های ناعادلانه علیه سوریه حساب می‌کنیم… و پس از آن هم در روند بازسازی به حمایت این کشور امید داریم.»

حزب اسلامی ترکستان؛ بزرگ‌ترین مانع؟

با وجود این، چین چند بار سکوت خود را شکسته و یک مسئله را به‌ صورت علنی مطرح کرده است: مشارکت اویغورها در دولت جدید سوریه، از جمله انتصاب بعضی از آن‌ها در پست‌های فرماندهی در ارتش.

وزارت خارجه چین در بیانیه‌ ۱۸ فوریه‌اش اعلام کرد که به‌ دلیل این مسئله «نگرانی‌های جدی» درباره رفع تحریم‌های بین‌المللی علیه هیئت تحریر شام دارد و از مقام‌های جدید سوریه خواست اقدامی قاطع انجام دهند.

ابو دوح می‌گوید: «این نشان می‌دهد که حل مسئله اویغورها برای چین شرطی است که باید برآورده شود تا این کشور نقشی موثر در بازسازی سوریه ایفا کند.»

اعضای گروهی از اویغورها به نام حزب اسلامی ترکستان، در حمله نهایی شورشیان شرکت داشتند. آن‌ها از طریق مشارکت فعال در درگیری‌ها طی چند سال حضور دائمی‌شان را در شمال‌ غرب سوریه تثبیت کردند.

در ۸ دسامبر، روز سقوط دمشق، حزب اسلامی ترکستان ویدیویی منتشر کرد و در آن وعده داد: «ما در حمص، در ادلب جنگیدیم و به مبارزه در ترکستان شرقی ادامه خواهیم داد». ترکستان شرقی نامی است که این سازمان برای سرزمین اویغورها، یعنی سین‌کیانگ در غرب چین، استفاده می‌کند.

حکومت چین در سال ۲۰۱۷ برنامه‌ای برای بازداشت‌های گسترده در سین‌کیانگ اجرا کرد که بخشی از کارزاری وسیع‌تر برای سرکوب جنبه‌هایی از هویت اویغور‌ها و اعمال مذهبی اسلامی مانند بلند کردن ریش و روزه‌داری بود. آن‌ها این موارد را نشانه‌هایی «افراط‌گرایی» تعبیر می‌کردند.

از زمان سقوط اسد، احمد شرع رویکردی عمل‌گرایانه در پیش گرفته است که نمونه بارز آن اعلام عفو مقام‌های سابق دولتی و حتی سربازانی است که در دوران حکومت اسد در ارتش بوده‌اند، البته به شرطی که در شکنجه و موارد مشابه آن دست نداشته باشند.

این تمایل به نادیده گرفتن گذشته در راستای بازسازی ملی، ممکن است حمایت پیشین چین از اسد را هم در بر بگیرد.

اما اویغورها، هم‌پیمانان چندین ساله دولت جدید سوریه، از موانع اصلی‌ روابط نزدیک‌تر با چین هستند و یافتن راه‌حلی قابل قبول برای پکن ممکن است این عمل‌گرایی را تا حد زیادی به چالش بکشد.

ابو دوح در مورد اینکه پکن چه راه‌حلی را قابل‌ قبول می‌داند، می‌گوید که روابط چین با طالبان پس از تسلط بر افغانستان می‌تواند سرنخ‌هایی در این زمینه ارائه دهد.

او اشاره می‌کند که طالبان هیچ اویغوری را به چین بازنگرداندند و اضافه می‌کند: «در عین حال آن‌ها به چینی‌ها تضمین داده و قول داده‌اند که افغانستان به پایگاهی برای حملات تروریستی علیه منافع چین تبدیل نخواهد شد.»

او می‌گوید: «چینی‌ها بسیار عمل‌گرا هستند.»