شکل جدیدی که اسرائیل برای خاورمیانه تصور می‌کند چیست؟

بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، بارها از عبارت «خاورمیانه جدید» استفاده کرده است. تغییر موازنه قدرت و بازترسیم متفاوت نقشه سیاسی منطقه هدف جدیدی برای اسرائیل نیست، اما در اسرائیل کسانی هستند که با توجه به تحولات سریع و درگیری‌های مداوم پس از حمله حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳، معتقدند رسیدن به این هدف «اکنون از هر زمان دیگری نزدیک‌تر است.»

مقامات اسرائیلی در مجامع بین‌المللی با در دست داشتن نقشه‌هایی از اسرائیل حضور پیدا می‌کنند و قابل توجه است که در تمام این نقشه‌ها هیچ اشاره‌ای به یک کشور یا سرزمین فلسطینی نشده است.

نخست‌وزیر اسرائیل در سخنرانی اخیر خود در مجمع عمومی سازمان ملل، دو نقشه ارائه کرد. اولین نقشه شامل مناطقی با رنگ سبز بود که نشان‌دهنده کشورهایی است که با اسرائیل توافق‌نامه‌های صلح دارند یا در حال مذاکره برای عادی‌سازی روابط با این کشور هستند. این کشورها شامل مصر، سودان، امارات، عربستان سعودی، بحرین و اردن می‌شوند.

نقشه دوم شامل مناطقی بود که با رنگ سیاه مشخص شده بودند و نتانیاهو آنها را «نفرین‌شده» خواند. این مناطق شامل ایران و متحدانش در منطقه یعنی سوریه، عراق، یمن و همچنین لبنان بودند.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در سخنرانی اخیر خود درباره آنچه که «جاه‌طلبی‌های کین‌توزانه اسرائیل» نامید، هشدار داد و گفت: «آنها به سرزمین‌های وطن ما بین دجله و فرات چشم طمع خواهند داشت و آشکارا از طریق نقشه‌هایی که در برابرشان می‌ایستند، اعلام می‌کنند که به غزه بسنده نخواهند کرد.»

یزید صایغ، یکی از اعضای ارشد مرکز کارنگی خاورمیانه، بر این باور است که این جاه‌طلبی‌ها نشانه‌ خوبی از دستورکار فوری نتانیاهو یا هدف واقعی دولت او نیست. او می‌گوید: «خاورمیانه جدیدی که نتانیاهو اکنون در پی تحمیل آن است، یکسره به‌سوی مستعمره‌سازیِ باقی‌مانده سرزمین‌های فلسطینی به دست اسرائیل هدایت می‌شود.»

اسرائیل از نشان دادن نیت خود برای گسترش پروژه شهرک‌سازی، به ویژه در کرانه باختری، ابایی ندارد و با وجود انتقادهای بین‌المللی و کشورهای عرب، آشکارا اعلام کرده که قصد دارد تعداد شهرک‌ها را افزایش دهد.

دیوید شنکر، محقق ارشد موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک که پیش‌تر دستیار وزیر امور خارجه ایالات متحده در امور خاور نزدیک بوده است، می‌گوید: «تعداد زیادی از وزرای دولت راست‌گرای اسرائیل به راه‌ حل دو کشوری اعتقادی ندارند و به نظر می‌رسد که اکنون، از زمان توافق اسلو در ۱۹۹۳، بیشترین فاصله را از تشکیل یک کشور فلسطینی داریم. اما فکر نمی‌کنم ایالات متحده این نقشه‌های اسرائیلی را که شامل سرزمین‌های فلسطینی نیستند، تأیید کند.»

شنکر می‌گوید: «دیدگاه اسرائیل از خاورمیانه جدید، منطقه‌ای عاری از تهدیدات ایران است.»

خاورمیانه‌ای بدون «تهدید ایران»

میری آیزن، کارشناس امنیتی و مأمور بازنشسته سازمان اطلاعاتی اسرائیل، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی می‌گوید: «اسرائیل به دنبال تحمیل یک خاورمیانه جدید نیست، بلکه می‌خواهد اطمینان حاصل کند که رژیم ملاها در ایران قادر به تعریف نظم منطقه‌ای نباشند.»

صایغ می‌گوید: «سخنان نتانیاهو با هدف پایان دادن به برنامه هسته‌ای ایران و احیای جایگاه تاریخی‌اش پس از حملات حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ بیان شده است، حملاتی که باعث شرمساری جهانی او شد.»

ترور حسن نصرالله، دبیرکل حزب‌الله، پس از حمله گسترده اسرائیل که قلب حومه جنوبی بیروت را هدف قرار داد، نقطه عطفی ژئوپولیتیکی در جنگ به شمار می‌رود.

ایران در پاسخ به ترور اسماعیل هنیه، رئیس شاخه سیاسی حماس، در خاک این کشور، تعداد زیادی از موشک‌های بالستیک را، با استفاده از تسلیحاتی که مدتهاست غرب را نگران کرده است، به سمت اسرائیل شلیک کرد. اسرائیل نیز وعده داد که در زمان مناسب به این حمله پاسخ خواهد داد.

راه‌ حل نظامی کافی نیست

ایالات متحده برای تضمین برتری راهبردی اسرائیل، حمایت‌های قابل توجهی به این کشور ارائه می‌دهد و با توجه به افزایش تنش‌ها، حضور نظامی خود در منطقه را تقویت کرده است. اما این حمایت مشروط به این است که اسرائیل از خطوط قرمزی که واشنگتن در سخنرانی‌های رسمی خود تکرار می‌کند، عبور نکند؛ به‌ویژه هدف قرار دادن برنامه هسته‌ای ایران و راه‌ حل دوکشوری.

آیزن می‌گوید: «اقدامات نظامی اسرائیل برای مقابله با صادرات تسلیحات و ایدئولوژی ایران به نیروهای نیابتی‌اش در منطقه است که امنیت اسرائیل و سایر کشورها را تهدید می‌کنند. هدف این اقدامات تضعیف توانایی‌های نظامی ایران است.»

دیوید شنکر، محقق ارشد موسسه واشنگتن، معتقد است که اسرائیل ممکن است در تضعیف «نیروهای نیابتی» ایران در منطقه پیشرفت کرده باشد، اما نمی‌تواند بدون حمایت کشورهای عرب یک نظم جدید ایجاد کند. او می‌گوید: «حماس می‌تواند بدون مقامات فلسطینی و تلاش کشورهای عرب و دیپلماسی بین‌المللی دوباره سازمان‌دهی شود، و همین‌طور حزب‌الله بدون تلاش‌های جامعه لبنانی.»

آیزن معتقد است که اسرائیل به دنبال تقویت همکاری‌های امنیتی، اقتصادی و حتی فناوری با هم‌پیمانانی است که تلقی مشابهی از «تهدید ایران» دارند. در سال‌های اخیر، واشنگتن رهبری پروژه عادی‌سازی روابط در منطقه را به عهده گرفته و با ارائه مشوق‌های اقتصادی و نظامی تلاش کرده است این مفهوم را ترویج کند که اسرائیل تهدیدی برای اعراب نیست بلکه بالعکس، شریک راهبردی آن‌ها در مقابله با ایران به شمار می‌آید.

روند عادی‌سازی روابط در منطقه با اسرائیل طی چهار سال گذشته تسریع شده است، و مراکش، امارات و بحرین توافق‌نامه ابراهیم را با اسرائیل امضا کردند، اما پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و جنگ اسرائیل-غزه این روند متوقف شده است.

اسرائیل در پی عادی‌سازی روابط با عربستان سعودی بوده است، کشوری که با افزایش دخالت و نفوذ ایران شیعه‌مذهب در منطقه مخالف است و از هژمونی آن در خاورمیانه نگران است. با این حال، عربستان سعودی رسما در مقاله‌ای در فایننشال تایمز اعلام کرده است که تا زمانی که یک کشور فلسطینی تأسیس نشود، روابط دیپلماتیک با اسرائیل برقرار نخواهد کرد.

پیش از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، تغییرات ژئوپولیتیکی و اقتصادی نقش مهمی در تغییر نگرش تعدادی از کشورهای عرب مانند مصر، سوریه، لبنان و اردن ایفا کردند که پیش از این به دلیل تقسیم فلسطین پس از اعلام تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸، از به رسمیت شناختن اسرائیل خودداری کرده بودند.

دیوید شنکر می‌گوید: «هیچ شکی نیست که این کشورها با فلسطینی‌ها هم‌دلی دارند، اما آنها دریافتند که اسرائیل تنها مشکل نیست، بلکه تصمیم‌گیرندگان فلسطینی نیز هستند، و تصمیم گرفتند منافع خود را در اولویت قرار دهند و عادی‌سازی روابط را به درگیری فلسطینی-اسرائیلی گره نزنند.»

همکاری اقتصادی

معاملات و توافقات اعلام‌شده در پی عادی‌سازی روابط، و پیش از ۷ اکتبر ۲۰۲۳، در حوزه‌های دفاعی، امنیت سایبری، فناوری مالی و انرژی صورت گرفته‌ بودند.

اگرچه جنگ پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ ممکن است میزان همکاری‌های تجاری بین اسرائیل و شرکای جدیدش از کشورهای عرب را کاهش داده باشد، اما داده‌های رسمی اسرائیل نشان می‌دهد که تجارت میان اسرائیل و پنج کشور عرب در نیمه اول سال مالی جاری افزایش یافته است، به‌ویژه با امارات متحده عربی، مصر، بحرین و مراکش.

روزنامه اسرائیلی معاریو فاش کرد که توافقی میان امارات متحده عربی و اسرائیل برای ایجاد مسیری تجاری بین این دو کشورامضا شده است که از عربستان سعودی، اردن و در ادامه از مصر می‌گذرد. گاز اسرائیل همچنین منبع اصلی تأمین انرژی برای برخی شبکه‌های برق مصر است.

شنکر می‌گوید: «اسرائیل باید دیپلماسی، همکاری اقتصادی و اقدامات نظامی و دفاعی قدرتمند را با هم ترکیب کند تا نظم جدیدی در منطقه ایجاد کند.»

صایغ می‌گوید: «تغییرات در خاورمیانه را نمی‌توان جدا از وضعیت بین‌المللی، سایر درگیری‌های بین‌المللی بین آمریکا، روسیه و چین و تغییرات در سیاست داخلی اروپا در نظر گرفت». این محقق کارنگی نگران سرعت گرفتن تغییرات منطقه‌ای و جهانی است که همگی منجر به تشدید مناقشات جهانی می‌شوند.