«یک پیش‌نویس در ۲۸ بند»؛ درباره طرح آمریکا برای پایان دادن به جنگ اوکراین چه می‌دانیم؟

بر اساس گزارش‌ها آمریکا و روسیه طرح صلحی را در قالب چارچوبی جدید برای پایان دادن به جنگ اوکراین تهیه کرده‌اند که نیازمند دادن امتیازهای گسترده‌ای از سوی کی‌یف است.

رسانه‌ها گزارش داده‌اند که طبق این طرح پیشنهادی که در ۲۸ بند تهیه شده، بخشی از منطقه دونباس را که تحت کنترل خود دارد واگذار کند، کنترل روسیه بر کریمه، دونتسک و لوهانسک را بپذیرد، اندازه ارتش خود را به ۶۰۰ هزار نفر محدود کند و در قانون اساسی خود تعهد بدهد که هرگز به ناتو نخواهد پیوست.

بر اساس همین گزارش‌ها، پیش‌نویس این طرح به ازای دادن برخی «تضمین‌های امنیتی» به اوکراین و اختصاص بودجه بازسازی با استفاده از بخشی از دارایی‌های مسدودشده روسیه، لغو مرحله‌ای تحریم‌های مسکو و بازگشت روسیه به گروه اقتصادهای بزرگ جهان (گروه هشت سابق) را در نظر گرفته است. قرار است اجرای این توافق زیر نظر «شورای صلح» به ریاست دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا انجام شود.

این طرح در چند دور گفت‌وگو میان استیو ویتکاف، فرستاده ترامپ، و کیریل دیمیتریف، نماینده روسیه، تدوین شده و سپس در نشست‌هایی با حضور مقام‌های آمریکایی و اوکراینی، از جمله رستم عمروف، از نزدیکان زلنسکی، به بحث گذاشته شده است. رسانه‌ها گفته‌اند که آمریکا و روسیه از آن به‌عنوان «طرح مشترک» نام برده‌اند.

گفته می‌شود هیچ‌یک از مقام‌های اروپایی یا اوکراینی در تدوین طرح دخیل نبوده‌اند و همین مسئله نگرانی‌هایی ایجاد کرده مبنی بر این که این طرح ممکن است به شدت به سود روسیه باشد.

دفتر ریاست‌جمهوری اوکراین اعلام کرده است که ولودیمیر زلنسکی،‌ رئیس‌جمهور اوکراین، «رسما پیش‌نویس طرحی را از آمریکا دریافت کرده» که بر اساس ارزیابی واشنگتن «می‌تواند به احیای تلاش‌های دیپلماتیک کمک کند» و افزوده که طرفین توافق کرده‌اند روی مفاد آن کار کنند تا «پایانی عادلانه برای جنگ» رقم بخورد.

زلنسکی این پیشنهاد را «طرحی بر اساس دیدگاه آمریکا برای پایان جنگ» توصیف کرده و گفته است اوکراین آماده است «به شکل سازنده و سریع» با آمریکا کار کند، اما بر ضرورت رسیدن به «صلحی واقعی که با حمله جدید شکسته نشود» و لزوم حفظ «کرامت مردم اوکراین» تاکید کرده است. او گفته در روزهای آینده درباره این طرح با ترامپ گفت‌وگو خواهد کرد.

رسانه‌ها گزارش داده‌اند که این پیش‌نویس در اروپا و اوکراین با نگرانی و انتقاد روبه‌رو شده و شماری از مقام‌های اروپایی و اوکراینی هشدار داده‌اند که نباید اوکراین را به پذیرش توافقی که آن را نوعی «تسلیم شدن» می‌دانند تحت فشار گذاشت.

روسیه در سال ۲۰۲۲ تهاجم همه‌جانبه‌ای را علیه اوکراین آغاز کرد که همچنان ادامه دارد و حدود یک‌پنجم خاک اوکراین را در کنترل روسیه قرار داده است. کرملین در همان سال چهار منطقه اوکراین - دونتسک، لوهانسک، زاپوریژیا و خرسون - را (علاوه بر کریمه که در سال ۲۰۱۴ ضمیمه کرده بود) ب طور یک‌جانبه «ضمیمه» خاک روسیه اعلام کرد.

آنچه تا الان می‌دانیم

چندین رسانه بین‌المللی گزارش داده‌اند که طرح ۲۸بندی در جریان مذاکرات فرستاده‌های آمریکا و روسیه تنظیم شده و سپس در اختیار مقام‌های اوکراینی قرار گرفته است. یک مقام ارشد آمریکایی به رسانه‌ها گفته ویتکاف «بی‌سروصدا» روی این پیش‌نویس کار کرده و نظرات هر دو طرف، اوکراین و روسیه، را درباره شرایط قابل قبول برای پایان جنگ دریافت کرده است.

بر اساس متنی که اکسیوس و آسوشیتدپرس منتشر کرده‌اند، پیش‌نویس طرح ۲۸بندی آمریکا و روسیه مجموعه‌ای از مفاد سیاسی، نظامی، سرزمینی و اقتصادی را در بر می‌گیرد که بخش مهمی از آنها با خواسته‌های مسکو هم‌راستا است.

در بخش سرزمینی، این طرح می‌گوید اوکراین باید از بخش‌هایی از دونباس که هنوز در کنترل خود دارد عقب‌نشینی کند و کریمه، دونتسک و لوهانسک را به‌عنوان مناطق تحت کنترل عملی روسیه بپذیرد. در بخش‌هایی از خرسون و زاپوریژیا نیز خطوط تماس فعلی حفظ می‌شود و برخی مناطق به‌عنوان منطقه حائل غیرنظامی تعیین می‌شود.

در حوزه نظامی، متن منتشرشده نشان می‌دهد که اندازه ارتش اوکراین باید به ۶۰۰ هزار نفر کاهش یابد و این کشور بخش قابل توجهی از تسلیحات سنگین و دوربرد خود را کنار بگذارد. حضور نیروهای ناتو در خاک اوکراین ممنوع خواهد شد و بخشی از حمایت دفاعی از طریق استقرار جنگنده‌های اروپایی در لهستان انجام می‌شود.

در مقابل، واشنگتن و متحدان اروپایی «تضمین‌هایی برای امنیت اوکراین» ارائه خواهند داد، هرچند نحوه اجرای این تضمین‌ها هنوز روشن نیست.

در زمینه روابط اوکراین با غرب، این طرح از کی‌یف می‌خواهد با تغییر قانون اساسی اوکراین، تعهد دهد که این کشور عضو ناتو نخواهد شد و ناتو نیز باید این موضوع را در اسناد خود تثبیت کند.

در بخش اقتصادی و تحریم‌ها، این پیش‌نویس پیشنهاد می‌کند حدود ۱۰۰ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده روسیه صرف بازسازی اوکراین شود و بقیه دارایی‌ها در پروژه‌های مشترک اقتصادی میان آمریکا و روسیه به کار گرفته شود. بر این اساس تحریم‌های روسیه به صورت مرحله‌ای لغو خواهد شد و در صورت نقض توافق، دوباره برقرار می‌شود. بازگشت روسیه به اقتصاد جهانی و احیای گروه هشت نیز در متن آمده است.

در حوزه سیاسی داخلی، اوکراین باید ظرف ۱۰۰ روز انتخابات سراسری برگزار کند و همه طرف‌ها - از جمله نیروهای روس، اوکراین و دیگر بازیگران درگیر - عفو کامل دریافت می‌کنند. نظارت بر اجرای توافق بر عهده «شورای صلح» به ریاست دونالد ترامپ خواهد بود.

همچنین بندهایی درباره تبادل اسیران و بازگرداندن غیرنظامیان، راه‌اندازی دوباره نیروگاه زاپوریژیا زیر نظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، تضمین استفاده اوکراین از رود دنیپرو، و تسهیل صادرات غلات از دریای سیاه نیز در پیش‌نویس گنجانده شده است.

آنچه هنوز روشن نیست

با وجود انتشار متن کامل پیش‌نویس در رسانه‌ها برخی نکات کلیدی همچنان مبهم است.

یکی از پرسش‌ها ماهیت دقیق «تضمین امنیتی» وعده‌داده‌شده به اوکراین است. گزارش جداگانه‌ای که اکسیوس درباره بخش مربوط به این تضمین منتشر کرده، آن را الهام‌گرفته از اصول ماده ۵ ناتو توصیف می‌کند و می‌گوید در صورت حمله گسترده بعدی روسیه، این حمله «تهدیدی علیه صلح و امنیت جامعه فراآتلانتیک» تلقی می‌شود، اما نوع و سطح واکنش آمریکا را در عمل به تصمیم رئیس‌جمهور آمریکا واگذار می‌کند.

همچنین، به نوشته خبرگزاری فرانسه هنوز مشخص نیست روسیه در برابر امتیازهای ارضی و نظامی که از اوکراین می‌گیرد، فراتر از تعهد کلی به «عدم تجاوز به همسایگان» و ادامه برخی توافق‌های کنترل تسلیحاتی، چه تعهدات عملی و قابل سنجشی را خواهد پذیرفت.

کرملین در موضع رسمی خود تاکید می‌کند که هر طرح صلحی باید «علل ریشه‌ای» جنگ را برطرف کند. از نگاه مسکو این علل شامل گسترش ناتو و جهت‌گیری غرب‌گرایانه اوکراین است.

واکنش‌ها چه بوده است؟

آمریکا

کاخ سفید وجود چنین طرحی را تایید کرده و می‌گوید این سند «برای بازتاب واقعیت‌های میدانی پس از پنج سال جنگ» تهیه شده و هدفش یافتن «سناریوی برد–برد» برای دو طرف است. به گفته کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، استیو ویتکاف و مارکو روبیو «با هر دو طرف، روسیه و اوکراین، به طور برابر» در تماس بوده‌اند تا بدانند هر کشور حاضر است برای دستیابی به «صلح پایدار و بادوام» چه تعهداتی بدهد.

آسوشیتدپرس گزارش داده که مقام‌های آمریکایی گفته‌اند که متن نهایی می‌تواند بر اساس مذاکرات آتی تغییر کند، هرچند بسیاری از عناصر اصلی آن، از جمله ممنوعیت عضویت اوکراین در ناتو و کاهش قابل توجه اندازه ارتش این کشور، از نظر واشنگتن ضروری به شمار می‌رود.

اوکراین

به نوشته خبرگزاری رسمی اوکراین، دفتر زلنسکی در بیانیه‌ای تاکید کرده که از آغاز حمله روسیه «اوکراین در پی صلح بوده» و از «همه پیشنهادهای جدی که می‌تواند صلح واقعی را نزدیک‌تر کند» استقبال می‌کند، اما نتیجه باید «پایانی شرافتمندانه برای جنگ» باشد. در این بیانیه همچنین آمده است که اوکراین آماده است «بار دیگر به شکل سازنده با طرف آمریکایی و شرکای اروپایی و جهانی کار کند».

رویترز می‌نویسد زلنسکی در اظهارات خود از انتقاد تند و رد علنی طرح پرهیز کرده و گفته است می‌خواهد در روزهای آینده با ترامپ درباره آن گفت‌وگو کند. در عین حال، مقام‌های اوکراینی در سازمان ملل و در کی‌یف بار دیگر تاکید کرده‌اند که اوکراین حاکمیت خود بر مناطق اشغالی را حفظ می‌کند و این مناطق را جزو خاک روسیه به رسمیت نخواهد شناخت.

شماری از مقام‌ها و نمایندگان اوکراینی به فایننشیال‌تایمز و دیگر رسانه‌ها گفته‌اند در مراحل نخست تدوین طرح در جریان جزئیات نبودند و در ادامه به گفت‌وگوها «اضافه شدند» و اکنون تحت فشار هستند تا پیش از مهلتی که منابع مختلف آن را حدود ۲۷ نوامبر عنوان کرده‌اند، درباره آن تصمیم بگیرند.

اروپا

به گزارش رویترز و فایننشیال‌تایمز، شماری از رهبران و دیپلمات‌های اروپایی نگران‌اند که این طرح، اوکراین را وادار به واگذاری سرزمین و پذیرش محدودیت‌های شدید نظامی کند، در حالی که در مورد تعهدات عملی روسیه شفافیت کمتری وجود دارد. آنها همچنین از این‌که اروپا در شکل‌گیری اولیه متن نقش پررنگی نداشته، ابراز نارضایتی کرده‌اند.

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، بار دیگر گفته است «هر طرحی برای موفقیت نیازمند همراهی اوکراینی‌ها و اروپایی‌هاست». وزیر خارجه فرانسه نیز تاکید کرده که «اوکراینی‌ها هیچ شکل از تسلیم را نمی‌پذیرند».

آسوشیتدپرس گزارش داده است که در برخی پایتخت‌های اروپایی، این طرح با سیاست‌های «امتیازدهی» دهه ۱۹۳۰ مقایسه شده و شماری از قانون‌گذاران آمریکایی نیز آن را بیش از حد متمایل به روسیه می‌دانند.

‌

در مسکو، تیم کیریل دیمیتریف از اظهارنظر مستقیم درباره طرح خودداری کرده، اما به نوشته تاس، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، گفته است هرچند «تماس‌هایی» با آمریکا وجود داشته، اما «هیچ روندی که بتوان آن را مشاوره یا مذاکره نامید در جریان نیست» و «چیز تازه‌ای فراتر از آنچه در نشست آلاسکا میان پوتین و ترامپ مطرح شده» وجود ندارد.

آیا این طرح کارساز خواهد بود؟

ویتالی شوچنکو، کارشناس روسیه و اوکراین در بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی، می‌گوید طرح صلح مورد گزارش آمریکا و روسیه «تفاوت چندانی با خواسته‌های حداکثری پیشین مسکو ندارد».

او می‌افزاید اگر تایید شود که واشنگتن از فهرست خواسته‌های ولادیمیر پوتین حمایت می‌کند، «این موضوع تردیدها درباره بی‌طرف بودن آمریکا در تلاش برای پایان دادن به جنگ را تشدید خواهد کرد» و همچنین نگرانی‌های اروپا را درباره اینکه آمریکا در پی دور زدن اروپایی‌ها برای بهبود روابط با مسکو است، افزایش می‌دهد.

تام بیتمن، خبرنگار بی‌بی‌سی در واشنگتن، می‌گوید مسکو قبلا همین خواسته‌ها را مطرح کرده و کی‌یف آنها را به‌منزله تسلیم شدن خوانده است.

او اضافه می‌کند: «واشنگتن اخیرا موضع خود در برابر مسکو را با اعمال تحریم‌های جدید سخت‌تر کرده و ممکن است آماده فشار بیشتر بر زلنسکی باشد؛ در مورد مسائلی که او و متحدان اروپایی‌اش همواره آن را خط قرمز دانسته‌اند.»