چین در ارمنستان و جمهوری آذربایجان به دنبال چیست؟

در میان ۲۲ رهبر خارجی که از ۳۱ اوت تا اول سپتامبر در اجلاس سازمان همکاری شانگهای در شهر ساحلی تیانجین چین شرکت کردند، حضور رهبران قفقاز جنوبی، شاید یکی از مهم‌ترین مواردی بود که کمتر مورد توجه قرار گرفت.

چین تنها چند ماه پس از ارتقای روابط خود با جمهوری آذربایجان به سطح «شراکت جامع راهبردی»، روابط خود با ارمنستان را نیز به سطح «شراکت راهبردی» ارتقا داد، آن هم در شرایطی که پکن در مناقشه میان این دو رقیب دیرینه همواره موضعی بی‌طرف داشته است.

منافع چین که شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری این کشور، در دیدار با رهبران ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکیه بر آن‌ها تاکید کرد، بر شبکه‌های حمل‌ونقل در منطقه متمرکز بود که می‌تواند بخشی از مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌خزر باشد.

افزایش توجه چین به این منطقه با توافق اخیر میان آمریکا و کشورهای قفقاز، از جمله درباره گذرگاه ترامپ هم‌زمان شده است؛ مسیری ترانزیتی در جنوب ارمنستان که گفته شده آمریکا قصد ساخت و توسعه آن را دارد.

در شرایطی که نفوذ روسیه در جمهوری‌های سابق شوروی رو به افول است، چین و آمریکا تلاش دارند از طریق مسیرهای تجاری و پیوندهای ترابری جای پای خود را در این منطقه تثبیت کنند. رقابت در این منطقه بخشی از رویارویی گسترده‌تر دو ابرقدرت در نقاط مختلف جهان است.

منافع چین در ارمنستان چیست؟

یکی از دستاوردهای مهم دیپلماتیک که پکن هم‌زمان با موجی از دیدارها با رهبران خارجی به آن دست یافت، ایجاد «شراکت راهبردی» با ارمنستان بود. این توافق در جریان دیدار شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان اعلام شد.

در بیانیه مشترکی که در ۳۱ اوت منتشر شد، چین از دستورکار صلح پیشنهادی ارمنستان حمایت و از طرح «چهارراه صلح» ایروان استقبال کرد.

پاشینیان در سال ۲۰۲۳ گفت که هدف از طرح «چهارراه صلح» توسعه مسیرهای حمل‌ونقل میان ارمنستان، ترکیه، جمهوری آذربایجان و ایران از طریق نوسازی، ساخت و بهره‌برداری از جاده‌ها، خطوط راه‌آهن، خطوط لوله، کابل‌ها و شبکه‌های برق است.

در بیانیه مشترک چین و ارمنستان آمده است که دو کشور در زمینه هماهنگی سیاست‌ها و هم‌سوسازی برنامه‌های توسعه میان طرح «چهارراه صلح» و چارچوب ابتکار کمربند و جاده ــ پروژه زیرساختی و فراملی چین که ایروان در سال ۲۰۱۵ به آن پیوست ــ همکاری خواهند کرد.

بر اساس گزارشی از اندیشکده آمریکایی «موسسه بین‌المللی جمهوری‌خواه» علایق چین به پروژه‌های زیربنایی ارمنستان به سال‌های ۲۰۱۰ بازمی‌گردد. در آن زمان شرکت چینی سینوهیدرو با تامین مالی بانک توسعه آسیایی به رهبری چین، برنده مناقصه ساخت دو بخش از جاده ۵۵۶ کیلومتری شمال-جنوب شد که قرار است ایران را از طریق ارمنستان به گرجستان متصل کند.

در مورد جمهوری آذربایجان و ترکیه چه؟

علاوه بر دیدار با پاشینیان، شی جین‌پینگ با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان، نیز ملاقات کرد. این دیدار در دومین سفر علی‌اف به چین در طول یک سال انجام شد. دو رئیس‌جمهور آخرین بار در ماه آوریل در پکن دیدار کرده بودند، زمانی که دو کشور روابط خود را به سطح «شراکت جامع راهبردی» ارتقا دادند.

در آن زمان توافق شد که ابتکار کمربند و جاده چین با راهبرد «احیای جاده ابریشم» جمهوری آذربایجان همسو شود.

دو کشور همچنین متعهد شدند که «مسیر مستقیم، امن و باثبات» ترانزیت اکسپرس چین-اروپا از طریق خزر، موسوم به مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی ترانس‌خزر را به صورت مشترک ایجاد کنند. این مسیر شبکه‌های حمل‌ونقل ریلی چین و اتحادیه اروپا را از طریق آسیای مرکزی، قفقاز، ترکیه و اروپای شرقی به یکدیگر متصل می‌کند.

علاقه چین به شبکه‌های حمل‌ونقل در منطقه بار دیگر در دیدار شی با رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، در ۳۱ اوت مطرح شد. در آن ملاقات او بر ضرورت هم‌سوسازی ابتکار کمربند و جاده با طرح «دالان میانی» برای توسعه مسیر جنوبی قطار باری چین-اروپا که هم‌پوشانی زیادی با مسیر ترانس‌خزر دارد، تاکید کرد.

در سال ۲۰۲۴، تلویزیون دولتی چین در جریان سفر شی جین‌پینگ به قزاقستان و حضور او در مراسم افتتاحیه مجازی مسیر حمل‌ونقل اکسپرس چین-اروپا، گزارش داد که او مسیر ترانس‌خزر را «اولویتی بالا» خوانده است.

در گزارش تلویزیون چین آمده بود که این مسیر، علاوه بر مسیرهای موجود دریایی و ریلی، برای نخستین بار امکان دسترسی مستقیم خودروهای چینی به بنادر دریای خزر از طریق جاده را فراهم می‌کند.

این گزارش از آن به عنوان کوتاه‌ترین مسیر تجاری چندوجهی میان چین و اروپا یاد کرد، زیرا زمان حمل بار را به نصف کاهش می‌دهد، هزینه‌های لجستیک را پایین می‌آورد و قابلیت اطمینان پیوندهای تجاری میان دو طرف را بهبود می‌بخشد.

پیامدهای ژئوپلیتیکی چیست؟

مسیر ترانس‌خزر در سال‌های اخیر بار دیگر توجه رسانه‌های چینی را جلب کرده است. ژائو هویرونگ، پژوهشگر اندیشکده دولتی آکادمی علوم اجتماعی چین، بر «پیشرفت چشمگیر» پروژه راه‌آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان و توافق چین-قزاقستان برای گسترش همکاری در استفاده از «دالان میانی» تاکید کرده است.

او گفت جنگ روسیه و اوکراین و تحریم‌های غرب علیه مسکو باعث افزایش چشمگیر حجم حمل‌ونقل در امتداد مسیر ترانس‌خزر شده است، در حالی که فروکش کردن مناقشه قره‌باغ نیز «تضمین‌های نهادی و حقوقی» برای ساخت این مسیر فراهم کرده است.

او هشدار داد که این کریدور نباید به هدف «بازی‌های سیاسی و ابزاری برای فشار برخی کشورها بر دیگران» تبدیل شود و افزود تنها در صورتی کشورهای واقع در این مسیر می‌توانند «از شکوفایی آن بهره‌مند شوند که به اصل مشارکت مشترک پایبند بمانند».

اقدام اخیر آمریکا در قفقاز جنوبی نگرانی تحلیلگران چینی را برانگیخته است، زیرا توافق بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان که اوایل ماه اوت با میانجی‌گری واشنگتن حاصل شد، به گذرگاه زنگزور ــ که با نام «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» نیز شناخته می‌شود ــ اجازه خواهد داد جمهوری آذربایجان را از طریق ارمنستان به منطقه نخجوان متصل کند؛ مسیری که ایالات متحده برای توسعه آن حق انحصاری ۹۹ ساله خواهد داشت.

رسانه نیمه‌دولتی گوانچا به نقل از تحلیلگران نوشت که آمریکا قفقاز جنوبی را «حلقه راهبردی» میان خاورمیانه، اروپا و آسیای مرکزی می‌داند؛ حلقه‌ای که با تقویت نفوذ واشنگتن در «چهارراه» اوراسیا، اهرم غیرمستقیمی علیه چین ایجاد می‌کند.

جون‌وو سی‌وی‌میان، وبلاگ‌نویس نظامی سرشناس، ابراز نگرانی کرد که کریدور زنگزور به ترکیه امکان خواهد داد ایدئولوژی پان‌ترکی خود را به آسیای مرکزی صادر کند، یک «کانال راهبردی» مستقیم برای ورود آمریکا به آسیای مرکزی باز کند و همچنین مسیر تجاری چین به اروپا را مسدود کند.

با کاهش بیشتر نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی، چین مشتاق است روابط خود با این منطقه را تقویت کند تا در برابر حضور آمریکا موازنه ایجاد کند، و در این میان مسیرهای تجاری و شبکه‌های حمل‌ونقل به یکی از محورهای اصلی رقابت تبدیل شده است.