آیا ایران بازنده اصلی توافق ارمنستان و جمهوری آذربایجان است؟

وقتی الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، روز ۸ اوت در حضور دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا در واشنگتن، تعهدنامه صلح را امضا کردند، بسیاری انتظار داشتند روسیه، که از حوزه نفوذ سنتی خود کنار گذاشته شده بود، واکنشی تند نشان دهد.

اما شدیدترین انتقادها از این توافق در ایران شنیده شد، به‌ویژه پس از آنکه گزارش شد آمریکا حق توسعه یک مسیر ترانزیتی در جنوب ارمنستان را به مدت ۹۹ سال به دست خواهد آورد. این گذرگاه اکنون «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» (TRIPP) نام گرفته است.

این مسیر پیشنهادی، که عمدتا با نام دالان یا گذرگاه زنگزور شناخته می‌شود، قرار است جمهوری آذربایجان را از راه استان سیونیک در جنوب ارمنستان به نخجوان متصل کند و بنا بر گزارش‌ها در امتداد رود ارس امتداد می‌یابد که مرز ارمنستان و ایران را مشخص می‌کند.

واکنش‌های شدید در بدنه حاکمیت و رسانه‌های ایران، با موضع‌گیری دولت برای کوچک‌نمایی نگرانی‌های دیرینه تهران همراه شد؛ موضعی که نشان‌دهنده قدرت چانه‌زنی محدود ایران در این وضعیت است.

چرا ایران با این دالان مخالف است؟

ایران از زمان مطرح شدن پیشنهاد دالان زنگزور پس از پیروزی باکو در جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰، چندین بار به این طرح اعتراض کرده است.

نخست این که تهران نگران بود که این گذرگاه، در صورتی که تحت حاکمیت ایروان باقی نماند، دسترسی زمینی ایران به ارمنستان و نقاط شمالی‌تر آن را قطع کند. دوم این که ایران از ایجاد یک «دالان پان‌ترکی» در مرزهای شمال خود که ترکیه را به متحد نزدیکش جمهوری آذربایجان متصل کند، نگران بود. سومین نگرانی ایران به وابستگی این کشورها به دشمنان ژئوپلیتیکی‌اش بازمی‌گشت؛ یعنی عضویت ترکیه در ناتو و روابط نزدیک جمهوری آذربایجان با اسرائیل.

تهران بارها خواهان خروج نیروهای خارجی از منطقه شده و به ارمنستان و جمهوری آذربایجان درباره اجازه دادن به «دخالت بیگانگان» در منطقه قفقاز هشدار داده است.

در توافق صلح جدید بعضی از خواسته‌های ایران را برآورده شده است: کنترل ارمنستان بر مسیر و مرز با ایران را تضمین می‌کند؛ اما در مقابل، پای رقیب دیرینه ایران، یعنی آمریکا را به همسایگی و مناطق مرزی ایران باز می‌کند.

واکنش ایران به این توافق چه بود؟

دولت ایران روز ۹ اوت رسما از توافق ارمنستان و جمهوری آذربایجان استقبال و همزمان در مورد «هرگونه مداخله خارجی» ابراز نگرانی کرد. اما این علی‌اکبر ولایتی، مشاور ارشد رهبر جمهوری اسلامی، بود که با وعده جلوگیری از مسیر ساخته‌شده توسط آمریکا «با روسیه یا بدون آن» جهت‌گیری کلی حکومت را تعیین کرد.

یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان به دلیل «کشاندن پای ناتو» به منطقه قفقاز انتقاد کرد و گفت آن‌ها در همان «مسیر فلاکت» ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهوری اوکراین، گام برمی‌دارند.

جوانی گفت علی‌اف و پاشینیان این واقعیت را نادیده گرفته‌اند که روسیه کشورهای آن‌ها را بخشی از «مرز امنیتی» خود می‌داند و «هرگز» حضور آمریکا یا ناتو را در آن تحمل نخواهد کرد. او همچنین استدلال کرد که این دو رهبر اشتباهی حتی بدتر از زلنسکی مرتکب می‌شوند، چرا که زلنسکی فقط روسیه را «تحریک» کرد، اما این دو هم‌زمان روسیه، ایران، هند و چین را ناراضی می‌کنند.

با این حال، دولت جمهوری اسلامی شروع به کوچک‌نمایی نگرانی‌های دیرینه در ایران کرد. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، در ۱۰ اوت گفت مسائل اصلی ایران – حفظ تمامیت ارضی، تداوم دسترسی به اروپا و باز ماندن مرز شمالی کشور – در توافق در نظر گرفته شده است.

رئیس‌جمهوری ایران افزود تنها نگرانی باقی‌مانده، مشارکت آمریکا در ساخت این مسیر است.

تهران پس از توافق، فعالانه درگیر دیپلماسی با ارمنستان شد. پزشکیان در تماس تلفنی با پاشینیان و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در گفت‌وگو با آرارات میرزویان، همتای ارمنی خود، هشدار دادند که مسیر جدید «نباید دسترسی ایران به دیگر مسیرهای ارتباطی را قطع کند».

همچنین تهران روز ۱۳ اوت میزبان واهان کوستانیان، معاون وزیر خارجه ارمنستان، بود که با عراقچی و همین طور ولایتی دیدار کرد. قرار است پزشکیان هم بین ۱۸ تا ۲۱ اوت به ارمنستان سفر کند.

واکنش رسانه‌های ایران چه بود؟

واکنش اولیه رسانه‌ها به این توافق تند بود و گذرگاه زنگزور یا «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» را «مسیر شیطان» نامیدند. برخی رسانه‌های تندرو نیز مقصر این توافق را «سهل‌انگاری» دولت پزشکیان دانستند.

شماری از رسانه‌ها بار دیگر حملات علیه حکومت پادشاهی پیش از انقلاب را از سر گرفتند و داستان «واگذاری زمین‌های ایران توسط رضاشاه برای لبخند آتاتورک» را یادآور شدند. اشاره آن‌ها به تبادل ارضی بین رضا شاه و کمال آتاتورک، رئیس جمهوری وقت ترکیه بود که طی آن ایران از ادعای خود بر دالان ارس صرف نظر کرد. این دالان نوار باریکی است که باعث می‌شود ترکیه با نخجوان، متعلق به جمهوری آذربایجان، مرز مشترک داشته باشد.

بسیاری از رسانه‌ها نیز از «انزوای» ایران و تبدیل شدن قفقاز به «اسباب‌بازی» آمریکا و ناتو پس از این توافق سخن گفتند.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در نشست خبری روز سه‌شنبه در پاسخ به منتقدان و برخی رسانه‌ها که به گفته او «این موضوع را عجیب و غریب نشان دادند»، نقشه‌ای در دست گرفت تا نشان دهد دالان زنگزور تنها «بخش کوچکی» از مرزهای ایران است.

این اقدام باعث خشم بیشتر کاربران در فضای مجازی شد و برخی نوشتند که او احتمالا درباره سه جزیره خلیج فارس که تحت کنترل ایران است و امارات ادعای مالکیت بر آن‌ها دارد نیز همین حرف را خواهد زد.

ایران برای حفظ منافع خود چه می‌تواند بکند؟

کوچک‌نمایی نگرانی‌ها از سوی دولت ایران و تاکید بر این‌که هیچ مرزی تغییر نخواهد کرد، نشان‌دهنده توان محدود تهران برای اثرگذاری بر اوضاع است، به ویژه با توجه به بی‌اعتنایی نسبی متحدش، روسیه.

روزنامه اصلاح‌طلب ابتکار به سخنان علی‌اکبر ولایتی درباره اقدام «با روسیه یا بدون آن» اشاره کرد و نوشت این موضع به دلیل واکنش «ضعیف» خود روسیه به این توافق اتخاذ شده است. این موضع بازتاب نارضایتی گسترده‌تر ایران از درگیر بودن روسیه با جنگ اوکراین و در نتیجه انفعال آن در خاورمیانه و قفقاز است.

هم‌زمان روزنامه اصلاح‌طلب هم‌میهن یادآور شد که متن توافق باکو و ایروان – جدا از بیانیه ۸ اوت که چند روز بعد منتشر شد – به‌طور صریح به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» یا حضور آمریکا در ساخت این مسیر اشاره نکرده است.

به نوشته این روزنامه این نکته می‌تواند به دولت پزشکیان امید دهد که ساخت این مسیر که در حال حاضر تنها در حد چارچوب کلی یک پیشنهاد است، ممکن است در نهایت هرگز عملی نشود.

دولت ایران همچنین می‌تواند از ایروان تضمین بگیرد که هرگونه حضور احتمالی آمریکا در آینده، ماهیتی نظامی نداشته باشد تا افکار عمومی، به‌ویژه منتقدان تندرو، را قانع کند که ایران همچنان بر همه مرزهای خود کنترل کامل دارد.