قایق‌های آمریکایی، هوش مصنوعی و انرژی هسته‌ای؛ چرا جی‌دی ونس به باکو رفت؟

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، پس از سفر به ارمنستان راهی باکو شد تا با جمهوری آذربایجان منشور همکاری در حوزه‌های دفاعی، انرژی هسته‌ای و امنیت سایبری امضا کند. او وعده داد آمریکا قایق‌هایی را برای حفاظت از مرزهای دریایی جمهوری آذربایجان در دریای خزر در اختیار این کشور قرار دهد.

آقای ونس در نشست خبری مشترک با الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان، گفت: «گمان می‌کنم من از نخستین کسانی بودم که بر فراز 'مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی' پرواز کردم؛ مسیر جدیدی که دو بخش جداگانه جمهوری آذربایجان را به هم متصل خواهد کرد.»

این جاده قرار است جمهوری آذربایجان را به منطقه برون‌بوم نخجوان، جمهوری خودمختاری که از طریق خاک ارمنستان از سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان جدا افتاده، وصل کند.

تابستان گذشته، زمانی که الهام علی‌اف و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در واشنگتن متن نهایی بیانیه روابط صلح‌آمیز میان دو کشور را امضا می‌کردند (خود معاهده صلح هنوز امضا نشده است)، ارمنستان پذیرفت ایجاد یک مسیر ترانزیتی را به طور موقت و به مدت ۹۹ سال در اختیار آمریکا قرار دهد.

تا پیش از آن، جمهوری آذربایجان پافشاری می‌کرد که این جاده باید وضعیت فراسرزمینی داشته باشد (یعنی ارمنستان هیچ کنترلی بر آن نداشته باشد)، اما ایروان با این استدلال که این کار به معنای نقض حاکمیت ملی و واگذاری خاک این کشور است، به شدت با آن مخالفت می‌کرد.

«مسیر ترامپ» به نوعی راه حل میانه برای هر دو طرف تبدیل شد و الهام علی‌اف نیز در دیدار با جی‌دی ونس از آن تمجید کرد.

امنیت سایبری و قایق‌ها در خزر

آقای ونس در باکو گفت: «ما قصد داریم قایق‌های جدیدی برای حفاظت از آب‌های سرزمینی جمهوری آذربایجان ارسال کنیم.» آب‌های سرزمینی این کشور در دریای خزر قرار دارد و با کشورهای آسیای مرکزی، روسیه و ایران هم‌مرز است. روابط باکو با مسکو و تهران پیچیدگی‌های خاص خود را دارد.

بر اساس شاخص «گلوبال فایرپاور»، نیروی دریایی جمهوری آذربایجان از نظر توان نظامی از ناوگان‌های روسیه و ایران ضعیف‌تر است. با این حال، این کشور به صورت دوره‌ای رزمایش‌هایی برای حفاظت از سکوهای نفتی دریایی خود برگزار می‌کند.

از دهه ۱۹۹۰ تاکنون، ترکیه متحد جمهوری آذربایجان نقش مهمی در حفاظت از مرزهای آبی این کشور داشته است. آنکارا هرچند کشتی جنگی در اختیار باکو نمی‌گذارد، اما در تجهیز شناورهای ساخت داخل همکاری می‌کند و قایق‌های کوچک بدون‌سرنشین دریایی نیز تامین کرده است.

آزاد عیسی‌زاده، کارشناس نظامی، می‌گوید هنوز مشخص نیست آمریکا چه نوع قایق‌هایی در اختیار جمهوری آذربایجان قرار خواهد داد: «نخست باید دید این قایق‌ها به چه تجهیزاتی مجهز هستند، چه نوع موشک‌هایی دارند، سامانه‌های راداری و پدافند هوایی‌شان چیست.» او همچنین یادآوری می‌کند که به دلیل راه نداشتن دریای خزر به آب‌های آزاد، انتقال کشتی‌های بزرگ به جمهوری آذربایجان عملا ممکن نیست.

جی‌دی ونس و الهام علی‌اف همچنین یک منشور همکاری‌ با محور امنیت سایبری و همکاری‌های گسترده‌تر نظامی امضا کردند.

پیوند منطقه‌ای

موضوع انرژی هسته‌ای، هوش مصنوعی، همکاری‌های نظامی و دیگر محورهای توافق با باکو شباهت زیادی به مفاد توافق جی‌دی ونس در ارمنستان دارد.

نخستین بند منشور با عنوان «پیوند منطقه‌ای، از جمله در حوزه‌های انرژی، تجارت و ترانزیت» به زیرساخت‌ها و شبکه‌های لجستیکی می‌پردازد که قرار است با حمایت آمریکا منطقه را به هم پیوند دهد. تمرکز اصلی بر جمهوری آذربایجان و ارمنستان است؛ دو کشوری که طی سه دهه گذشته هیچ‌گونه رابطه اقتصادی با یکدیگر نداشته‌اند.

بیش از ۳۰ سال پیش، هم‌زمان با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و آغاز نخستین جنگ قره‌باغ، روابط اقتصادی باکو و ایروان قطع شد. جمهوری آذربایجان انتقال کالا به ارمنستان از طریق خاک خود را ممنوع کرد و خطوط لوله نفت و گاز خود به اروپا را از مسیر گرجستان احداث کرد.

در ارمنستان نیز تجارت با جمهوری آذربایجان ممنوع بود. در سال ۲۰۱۷، کشف سیب‌های تولید جمهوری آذربایجان در قفسه برخی فروشگاه‌ها به جنجال عمومی و حتی تشکیل پرونده قضایی انجامید.

با این حال، در پایان سال گذشته جمهوری آذربایجان برای نخستین بار از آن زمان، فروش سوخت به ارمنستان را آغاز کرد و اجازه ترانزیت کالا به آن کشور را از طریق خاک خود داد.

مسئله زندانیان

روز سه‌شنبه گذشته، آقای ونس هنگام ترک ایروان به مقصد باکو، در فرودگاه به رسانه‌ها گفت که موضوع زندانیان ارمنی را در جمهوری آذربایجان مطرح خواهد کرد.

دست‌کم ۱۹ ارمنی در زندان‌های جمهوری آذربایجان نگهداری می‌شوند که شامل پرسنل نظامی، غیرنظامیان و رهبران جمهوری به‌رسمیت‌شناخته‌نشده قره‌باغ کوهستانی هستند. چند روز پیش، برای این رهبران احکام حبس، از جمله حبس ابد، صادر شد.

البته صدور حکم در جمهوری آذربایجان لزوما به معنای باقی ماندن در زندان نیست. یک ماه پیش، این کشور چهار شهروند ارمنی را که پیش‌تر محکوم شده بودند، به ارمنستان تحویل داد.

هنوز نتیجه گفت‌وگوهای جی‌دی ونس درباره این مسئله اعلام نشده است. با این حال، روز سه‌شنبه جلسه دادگاه روبن واردانیان، از رهبران ارمنی زندانی، برگزار شد. او آخرین دفاعیات خود را ارائه کرد و سپس دادگاه وارد شور شد. معمولا پس از این مرحله حکم صادر می‌شود، اما تا زمان نگارش این گزارش، رای دادگاه اعلام نشده بود.