دیدار رئیسی از پاکستان؛ تنش بین ایران و اسرائیل چه تاثیری بر رابطه تهران-اسلام‌آباد خواهد داشت؟

ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، در سفری سه روزه به پاکستان وارد اسلام‌آباد شده است. او در این سفر رسمی با شهباز شریف نخست‌وزیر پاکستان، آصف علی زرداری رئیس‌جمهور، و ژنرال عاصم منیر فرمانده ارتش دیدار می‌کند.

رئیس‌جمهور ایران در شرایطی به پاکستان سفر می‌کند که مناقشه ایران و اسرائیل در اوج خود قرار دارد و اوایل سال جاری، روابط پاکستان و ایران تیره شده بود. در آن زمان دو کشور همسایه به خاک یکدیگر حملاتی را انجام دادند، به عنوان اقداماتی علیه گروه‌هایی که ادعا می‌شد تروریست هستند.

این سفر در شرایط کنونی سیاسی و اقتصادی پاکستان در کنار پیشینه مناقشه ایران و اسرائیل از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

لازم به ذکر است که ایران در ژانویه سال جاری حمله‌ای به ایالت بلوچستان پاکستان انجام داد و مدعی شد که گروه افراطی «جیش‌العدل» را در آنجا هدف قرار داده است. پاکستان در واکنش به این حمله دست به اقدامی در استان سیستان و بلوچستان ایران زد و مدعی شد که مخفیگاه گروه‌های تروریستی را هدف قرار داده است.

سفارت ایران در پاکستان به بی‌بی‌سی گفت که دستور کار سفر ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، در سفر اخیر به پاکستان، «در اولویت قرار دادن روابط دوجانبه» بین دو کشور است.

همزمان با این تحولات، جنگ پنهانی بین ایران و اسرائیل از مدت‌ها پیش در جریان بوده است، اما شدت آن در روزهای اخیر افزایش یافته است. در روز اول آوریل و در حمله موشکی به کنسولگری ایران در دمشق، پایتخت سوریه، ۱۳ نفر، از جمله ۷ نفر از اعضای نیروی قدس سپاه پاسداران، کشته شدند.

اسرائیل به طور رسمی مسئولیت این حمله را نپذیرفته، اما باور عمومی بر این است که اسرائیل پشت این حمله بوده است. ایران در ۱۳ آوریل با موشک و پهپاد به اسرائیل حمله کرد. از سوی دیگر کشورهای قدرتمند از جمله آمریکا، بریتانیا، فرانسه و کانادا این حمله ایران را محکوم کردند.

به نظر می‌رسید که خطر افزایش تنش بین ایران و اسرائیل در ۱۹ آوریل دوباره محتمل شد؛ مقامات آمریکایی حمله دیگر اسرائیل به استان اصفهان ایران را تأیید کردند. از سوی دیگر مقامات ایرانی حمله به کشورشان را کم‌اهمیت جلوه دادند.

در چنین شرایطی سفر رئیس‌جمهور ایران به اسلام‌آباد اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. از این جهت که پس از آغاز تنش‌های پی در پی با اسرائیل، ابراهیم رئیسی پاکستان را به عنوان مقصد اولین سفر خارجی خود انتخاب کرده است.

در چنین شرایطی این سوال نیز مطرح می‌شود که کشورهای قدرتمند غربی سفر رئیس‌جمهور ایران به پاکستان را در این برهه چگونه تلقی خواهند کرد؟ اما قبل از آن، مهم است که بدانیم پاکستان در قبال تنش بین ایران و اسرائیل چه موضعی اتخاذ کرده است.

موضع پاکستان در قبال تنش میان ایران و اسرائیل

پاکستان از هر دو طرف خواست که از تشدید تنش خودداری کنند و تنش‌ها را کاهش دهند.

ممتاز زهرا بلوچ، سخنگوی وزارت خارجه پاکستان، در یک نشست خبری در ۱۹ آوریل گفت: «حمله غیرمسئولانه و نسنجیده اسرائیل به کنسولگری ایران در روز اول آوریل، امنیت این منطقه بی‌ثبات را وخیم‌تر کرده است».

وزارت خارجه پاکستان از شورای امنیت سازمان ملل متحد درخواست کرده است که اسرائیل را از ماجراجویی بیشتر در منطقه بازدارد و این کشور را به دلیل نقض قوانین بین‌المللی پاسخگو کند.

سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان در ادامه گفت که شورای امنیت باید نقشی پویا در حفظ صلح و امنیت بین‌المللی داشته باشد.

آیا سفر رئیس‌جمهور ایران به پاکستان اسلام‌آباد را با فشارهای خارجی مواجه خواهد کرد؟

تحلیلگرانی که از نزدیک روابط کشورهای آسیای جنوبی با جهان، از جمله با جهان غرب و خاورمیانه، را زیر نظر دارند، سفر ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران را بسیار «مهم» می‌دانند.

رفعت حسین، تحلیلگر روابط بین‌الملل و امنیت در اسلام‌آباد، می‌گوید که در بحبوحه تنش‌های جاری در خاورمیانه، «ایران تلاش خواهد کرد تا طی سفر ابراهیم رئیسی حمایت پاکستان را جلب کند».

به گفته آقای حسین، پس از آغاز تنش با اسرائیل، هیچ کشوری آشکارا از ایران حمایت نکرده است و در چنین شرایطی تلاش ایران این خواهد بود که این تصویر را به جهان نشان دهد که روابط بسیار خوبی با پاکستان دارد.

در اینجا این سوال مطرح می‌شود که آیا در این شرایط کشورهای غربی سفر رئیس‌جمهور ایران را نشانه حمایت پاکستان از ایران خواهند دانست؟

وزارت خارجه پاکستان می‌گوید که «پاکستان مشتاقانه منتظر پذیرایی از مهمان برجسته خود است».

رفعت مسعود، که در گذشته سفیر پاکستان در ایران بود، به بی‌بی‌سی اردو گفت که «این گونه بازدیدها از قبل برنامه‌ریزی شده است، اما این بار پیچیدگی‌ها مشهود است چرا که ایران و اسرائیل پشت این تنش‌ها قرار دارند.»

آقای مسعود همچنین گفت که در این سفر قطعا وضعیت خاورمیانه مورد بحث قرار خواهد گرفت زیرا هیچکس نمی‌خواهد تأثیرات این تنش به آسیای غربی و آسیای جنوبی برسد.

آیا در نتیجه سفر رئیس‌جمهور ایران فشار خارجی بر پاکستان وارد خواهد شد؟ رفعت مسعود، سفیر سابق پاکستان در ایران، در پاسخ به این سوال گفت: «کشورهای غربی و به ویژه آمریکا هرگز نمی‌خواهند پاکستان و ایران به یکدیگر نزدیک شوند و هر کشوری که به ایران نزدیک شود از سوی آمریکا تحت فشار قرار خواهد گرفت.»

سفیر سابق پاکستان در ایران می‌گوید که دولت‌های حاکم در پاکستان همواره به آمریکا و جهان غرب گفته‌اند که ایران همسایه ماست و ما با آن روابط تاریخی داریم.

«ما به آنها می‌گوییم که داشتن روابط تجاری و اقتصادی و حقوقی با ایران نه تنها خواسته ماست بلکه یک ضرورت است.»

به گفته آقای مسعود، کشورهای غربی و به ویژه آمریکا باید بدانند که احساسات عمومی در این منطقه علیه آنهاست و در اینجا در حال منزوی شدن هستند: «قدرت‌های غربی نه تنها باید در سیاست‌های خود بازبینی کنند، بلکه خودشان باید تعامل با کشورهای منطقه را افزایش دهند.»

اما سایر کارشناسان ناظر بر روابط پاکستان و ایران معتقدند که سفر ابراهیم رئیسی باعث هیچ فشار خارجی بر پاکستان نخواهد شد.

آدام واینستین، معاون برنامه خاورمیانه در «موسسه کشورداری مسئولانه کویینسی» می‌گوید که به دلیل روابط بین دو کشور هیچ فشار خارجی بر پاکستان برای اعمال فشار بر رئیس‌جمهور ایران وجود نخواهد داشت؛ چرا که اقدام مطلوبی نخواهد بود.

«اگر پاکستان بخواهد در پس زمینه این تنش خود را میانجی معرفی کند، موضوع متفاوت خواهد بود؛ اما حتی اگر این اتفاق هم بیفتد، پاکستان نمی‌تواند یک میانجی موثر باشد.»

به گفته آقای واینستین، سفر ابراهیم رئیسی ممکن است با هدف ارسال پیامی از جانب ایران باشد مبنی بر این که با وجود تنش با اسرائیل در خاورمیانه همه چیز عادی است.

به نظر می‌رسد دکتر کامران بخاری از «مؤسسه خط مشی‌های جدید استراتژی و سیاست» در واشنگتن با تحلیلگران دیگر موافق است.

او گفت که فکر نمی‌کند هیچکس در جهان غرب، به‌ویژه واشنگتن، توجه چندانی به سفر ابراهیم رئیسی به پاکستان داشته باشد، «اما مسلم است که جهان در این برهه تمام اقدامات ایران را زیر نظر دارد».

«بیشتر مردم اینجا به ارتش ایران، سپاه پاسداران، وزیر امور خارجه و آیت‌الله خامنه‌ای رهبر نگاه می‌کنند که چه می‌گویند.»

آقای بخاری همچنین سعی کرد این تصور را نفی کند که ایران در حال حاضر به دلیل افزایش تنش‌ها با اسرائیل منزوی شده است.

دکتر کامران بخاری می‌گوید: «اسرائیل در پاسخ به حملات ایران واکنش حداقلی نشان داد، چرا که تحت فشار آمریکا بود و در حال حاضر مذاکرات در پشت پرده بین ایران و آمریکا ادامه دارد.»

مسائل زیادی در روابط پاکستان و ایران مسائل، از جمله خط لوله گاز و مسائل امنیتی، وجود دارد که در سفر ابراهیم رئیسی به پاکستان مورد بحث قرار خواهد گرفت.

خط لوله گاز پاکستان و ایران

پروژه خط لوله گاز ایران و پاکستان یک پروژه قدیمی است که در سفر آصف علی زرداری رئیس‌جمهور وقت پاکستان به ایران در سال ۲۰۱۳ و در آخرین روزهای حکومت حزب مردم پاکستان کلید خورد؛ اما پس از آن دیگر پیشرفت چشمگیری نکرده است.

در دوره دولت‌های مسلم لیگ (شاخه نواز شریف) و تحریک انصاف پاکستان کار خاصی روی این پروژه انجام نشد، اما در زمان حکومت جنبش دموکراتیک پاکستان، نخست‌وزیر شهباز شریف در ژانویه ۲۰۲۳ کمیته‌ای را برای کار روی این پروژه تشکیل داد و سپس بخشی از این پروژه توسط کمیته انرژی کابینه در دولت موقت انوارالحق کاکر تصویب شد.

ایالات متحده آمریکا نگرانی‌های جدی در مورد خط لوله گاز بین این دو کشور دارد و چند هفته پیش متیو میلر، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا، گفت: «ما همیشه به همه توصیه می‌کنیم که در تجارت با ایران احتیاط کنند. این نگرانی همیشه وجود دارد که با این کار تحت تحریم‌های آمریکا علیه ایران قرار بگیرند.»

آقای میلر همچنین گفت که ما از احداث این خط لوله حمایت نمی‌کنیم.

اما از سوی دیگر پاکستان این نگرانی را هم دارد که به دلیل نقض توافق پروژه خط لوله گاز تهران، موضوع به دادگاه بین‌المللی کشیده شود و اسلام‌آباد با جریمه ۱۸ میلیارد دلاری مواجه شود.

برای حل این معضل، پاکستان قصد دارد یک خط لوله گاز به طول ۸۰ کیلومتر از مرز ایران تا منطقه گوادر در ایالت بلوچستان ایجاد کند، اما باید قبل از ساخت این خط لوله گاز واشنگتن را راضی کند تا از تحریم‌های آمریکا دور بماند.

در همین راستا مصدق ملک، وزیر نفت پاکستان، هفته گذشته به خبرنگاران در اسلام‌آباد گفت که دولت او قصد دارد دلایل «سیاسی و فنی» را به دولت آمریکا ارائه کند و به دنبال معافیت از تحریم‌ها باشد.

او گفت: پروژه خط لوله «نمی‌تواند بار تحریم‌ها را تحمل کند».

در همین رابطه رفعت حسین، تحلیلگر روابط بین‌الملل و مسائل امنیتی، می‌گوید: «از سیاست هیچ دولتی انتقاد نمی‌کنم، اما در مورد تکمیل خط لوله گاز احتیاط شده است.»

او می‌گوید که دولت کنونی آمریکا در حال حاضر بر تنش‌های جاری و مسائل سیاسی داخلی در خاورمیانه متمرکز است و به احتمال بسیار زیاد پاکستان برای تکمیل پروژه خط لوله از تحریم‌ها معاف شود.

آقای حسین می‌افزاید پروژه خط لوله گاز ایران و پاکستان توسط آصف علی زرداری رئیس‌جمهور در سال ۲۰۱۳ افتتاح شد و حالا او بار دیگر رئیس‌جمهور شده است.

او می‌گوید که آصف زرداری یک سیاستمدار باتجربه است و بار دیگر به عنوان رئیس‌جمهور کشور انتخاب شده است. آنها تلاش خواهند کرد تا به ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، اطمینان دهند که پاکستان به زودی بخشی از خط لوله گاز خود را تکمیل خواهد کرد.

از سوی دیگر رفعت مسعود، سفیر سابق پاکستان در ایران، می‌گوید: «پروژه خط لوله گاز ما با ایران برای تامین نیازهای اقتصادی و انرژی کشورمان بسیار مهم است.»

«سیاست تحریمی آمریکا مانند بند آوردن [مسیر حیاتی] است. کشورهایی که در راستای منافع آمریکا با ایران همکاری می‌کنند بلافاصله از تحریم‌ها معافیت می‌گیرند. این ریاکاری است.»

تنش میان پاکستان و ایران

به نظر می‌رسید که روابط پاکستان و ایران در ژانویه سال جاری رو به وخامت گذاشت، زمانی که ایران یک حمله‌ای در ایالت بلوچستان پاکستان انجام داد و مدعی شد که گروه شبه‌نظامی جیش‌العدل را در آنجا هدف قرار داده است.

پاکستان در واکنش به این حمله با انجام حمله‌ای در استان سیستان و بلوچستان ایران مدعی شد که مخفیگاه‌های تروریست‌ها را در آنجا هدف قرار داده است.

تحلیلگرانی که پاکستان و ایران را زیر نظر دارند می‌گویند که ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور ایران، در سفر خود به پاکستان بر حل مسائل امنیتی نیز تمرکز خواهد کرد.

آدام واینستین، معاون برنامه خاورمیانه در «موسسه کشورداری مسئولانه کویینسی» به بی‌بی‌سی گفت که «ایران و پاکستان با چالش‌های اقتصادی و امنیتی روبرو هستند.»

«ایران و کشورهای خاورمیانه به فرقه‌گرایی در پاکستان دامن زده‌اند و گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ به چالش بزرگی برای هر دو کشور تبدیل شده‌اند. هر دو کشور به جای افزایش همکاری در این زمینه، بیشتر وقت خود را صرف متهم کردن یکدیگر می‌کنند.»

دکتر رفعت حسین می‌گوید که سفر ابراهیم رئیسی این پیام را خواهد داشت که پاکستان و ایران آماده‌اند تا موضوع حملات اخیر علیه یکدیگر را پشت سر بگذارند و برای مقابله با چالش‌های امنیتی آماده گفتگو هستند.

او می‌گوید که «پاکستان و ایران برای جلوگیری از تروریسم و قاچاق غیرقانونی باید سیاست گشت‌ مرزی مشترک را اتخاذ کنند.»

دکتر کامران بخاری هم معتقد است که سفر رئیس‌جمهور ایران به پاکستان بیشتر به حل چالش‌های امنیتی دو کشور مرتبط است تا وضعیت خاورمیانه.

یک مسئله امنیتی مهم مانع از بهبود روابط بین دو کشور این است که دولت ایران پاکستان را متحد عربستان سعودی و امارات متحده عربی می‌داند و این دو کشور را به حمایت از گروه شبه‌نظامی جیش‌العدل متهم می‌کند.

به گفته او، «ایران به پاکستان نگاهی توام با بدگمانی دارد و می‌خواهد اطمینان حاصل کند که از پاکستان علیه ایران بهره‌برداری نشود.»