«اگر بمانی، شلیک می‌کنند»؛ در «منطقه ممنوعه» تحت کنترل ترکیه چه می‌گذرد؟

روستای سرسبز و زیبای سِرگِله، در دل کوه‌های اقلیم کردستان عراق، جا گرفته است.

چندین نسل از روستاییان این منطقه، مانند خانواده شروان سرگلی، از راه کشت انار، بادام و هلو، و جمع‌آوری میوه‌ها و ادویه‌های جنگلی در این منطقه گذران زندگی کرده‌اند.

اما این روستا که تنها ۱۶ کیلومتر با مرز ترکیه فاصله دارد حالا عملا در میان پایگاه‌های نظامی ترکیه محاصره شده، که در سراسر دامنه‌ کوه‌های اطراف ساخته شده‌اند.

یکی از این پایگاه‌ها درست در وسط کوهی بنا شده که از سمت غرب،‌ مشرف بر این روستا است. پایگاه دیگری هم در شرق آنها در حال ساخت است.

طی دو سال گذشته، دست کم هفت پایگاه نظامی در این منطقه تاسیس شده است. یکی از آن‌ها در کنار سد کوچکی قرار دارد که آب سرگله از آن تامین می‌شود و به همین دلیل دسترسی روستاییان به این سد ممنوع شده است.

شروان، مردی ۵۰ ساله که بخشی از زمین‌هایش را از دست داده، می‌گوید: «این کار صد در صد به معنای اشغال زمین‌های کردها [کردستان عراق] است. ترک‌ها همه‌چیز را نابود کرده‌اند.»

روستای سرگله اکنون در آستانه ورود به محدوده‌ای است که محلی‌ها آن را «منطقه ممنوعه» می‌نامند؛ نوار وسیع و عریضی در شمال عراق که به میدان جنگ ترکیه با پ‌ک‌ک تبدیل شده است. این گروه شورش مسلحانه خود در جنوب ترکیه را از سال ۱۹۸۴ آغاز کرده است.

«منطقه ممنوعه» تقریبا تمام طول مرز عراق با ترکیه را در بر می‌گیرد و در برخی مناطق تا ۴۰ کیلومتر عمق دارد.

بر اساس گزارش سازمان حقوق بشری «گروه‌های مردمی میانجی صلح»، مستقر در اقلیم کردستان، تاکنون صدها غیرنظامی بر اثر حملات هوایی و پهپادی در منطقه ممنوعه و اطراف آن کشته شده‌اند. گزارش پارلمان کردستان عراق در سال ۲۰۲۰ نیز نشان می‌دهد هزاران نفر از خانه و زمین خود رانده شده‌اند و ده‌ها روستا تخلیه شده‌اند.

امروز سرگله عملا در خط مقدم جنگ ترکیه با پ‌ک‌ک قرار دارد.

زمانی که تیم تحقیقاتی بی‌بی‌سی از این منطقه بازدید کرد، هواپیماهای جنگی ترکیه کوه‌های اطراف روستا را به شدت بمباران می‌کردند تا نیروهای پ‌ک‌ک را که سال‌هاست از غارها و تونل‌های شمال عراق فعالیت می‌کنند، هدف قرار دهند.

بخش بزرگی از زمین‌های اطراف سرگله بر اثر گلوله‌باران سوخته‌اند.

شروان می‌گوید: «هر چه پایگاه بیشتری بسازند، وضعیت ما بدتر می‌شود.»

ترکیه در سال‌های اخیر به سرعت حضور نظامی خود را در «منطقه ممنوعه» گسترش داده است. اما تا الان، ابعاد واقعی میزان حضور این نیروها مشخص نبود.

بی‌بی‌سی با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای و استفاده از گزارش‌های میدانی و منابع آزاد به این نتیجه رسیده است که تا دسامبر سال ۲۰۲۴، ارتش ترکیه دست‌کم ۱۳۶ پایگاه ثابت نظامی در شمال عراق ساخته است.

بر اساس این تحلیل، ترکیه اکنون از طریق شبکه گسترده پایگاه‌های نظامی خود، عملا بر بیش از دو هزار کیلومتر مربع از خاک عراق تسلط دارد.

تصاویر ماهواره‌ای همچنین نشان می‌دهند که ارتش ترکیه دست‌کم ۶۶۰ کیلومتر جاده برای اتصال این پایگاه‌ها ساخته است. این مسیرهای تدارکاتی باعث تخریب جنگل‌ها شده و تاثیرات ماندگاری بر کوه‌های منطقه گذاشته است.

گرچه برخی از این پایگاه‌ها به دهه ۱۹۹۰ بازمی‌گردند، اما ۸۹ درصد آن‌ها از سال ۲۰۱۸ تاکنون ساخته شده‌ است. در آن زمان ترکیه روند گسترش حضور نظامی خود در اقلیم کردستان عراق را تشدید کرد.

دولت ترکیه به درخواست‌های بی‌بی‌سی برای مصاحبه پاسخ نداد، اما همواره تاکید کرده است که پایگاه‌های نظامی‌اش برای مقابله با گروه پ‌ک‌ک ضروری است. ترکیه و برخی کشورهای غربی از جمله بریتانیا، این گروه را یک سازمان تروریستی می‌دانند.

مرکز ناحیه کانی‌ماسی، که تنها ۴ کیلومتر با مرز عراق و ترکیه فاصله دارد و بخشی از آن در «منطقه ممنوعه» قرار گرفته، می‌تواند تصویری از آینده سرگله را پیش چشم بگذارد.

این منطقه زمانی به خاطر تولید سیب شهرت داشت، اما امروز تعداد کمی از ساکنانش در آنجا باقی مانده‌اند.

سلام سعید، کشاورزی که زمینش در سایه یک پایگاه بزرگ ترکیه قرار دارد، می‌گوید:

«سه سال است که نمی‌توانم در تاکستانم کشت کنم. همین که وارد اینجا می‌شوی، یک پهپاد بالای سرت ظاهر می‌شود. اگر بمانی، به تو شلیک می‌کنند.»

ارتش ترکیه نخستین بار در دهه ۱۹۹۰ میلادی در این منطقه مستقر شد و از آن زمان تاکنون حضورش را تقویت کرده است.

پایگاه اصلی نظامی ترکیه در اینجا بسیار پیشرفته‌تر از پایگاه‌های کوچک‌تر اطراف سرگله است. این پایگاه دیوارهای بتنی ضد انفجار، برج‌های دیدبانی و ارتباطی، و فضای کافی برای جابه‌جایی خودروهای زرهی دارد.

پایگاه نظامی اصلی ترکیه با دیوارهای بتنی ضد انفجار، برج‌های دیدبانی و ارتباطی، و فضایی کافی برای جابه‌جایی خودروهای زرهی، بسیار پیشرفته‌تر از پایگاه‌های کوچک اطراف سرگله است.

سعید سلام، مانند برخی دیگر از ساکنان محلی، معتقد است ترکیه در نهایت قصد دارد این منطقه را به خاک خود ملحق کند.

او می‌گوید: «آن‌ها فقط می‌خواهند ما این مناطق را ترک کنیم.»

اهرم فشار اندک

در اطراف کانی‌ماسی، خبرنگاران بی‌بی‌سی از نزدیک مشاهده کردند که چگونه نیروهای ترکیه عملا گارد مرزی عراق را، که مسئولیت حفاظت از مرزهای بین‌المللی این کشور را بر عهده دارد، به عقب رانده‌اند.

در چندین نقطه، نیروهای مرزبانی عراق در مواضعی مستقر شده‌اند که کاملا در داخل خاک عراق -و نه در مرز- قرار دارند. آنها در مقابل مواضع ترکیه مستقر شده‌اند، اما امکان نزدیک شدن به خط مرزی و خطر درگیری احتمالی را ندارند.

ژنرال فرهاد محمود، در حالی که به یک خط‌ الراس در آن سوی دره اشاره می‌کند - حدود ۱۰ کیلومتر درون خاک عراق - می‌گوید: «پایگاه‌هایی که می‌بینید، پایگاه‌های ترکیه هستند.»

اما اضافه می‌کند «ما نمی‌توانیم به مرز دسترسی داشته باشیم تا تعداد پایگاه‌ها را بشماریم».

گسترش حضور نظامی ترکیه در کردستان عراق، هم‌زمان با رشد توان پهپادی و افزایش بودجه نظامی این کشور، به عنوان بخشی از تغییر مسیر سیاست خارجی آنکارا به سوی مداخله‌گری بیشتر در منطقه تلقی می‌شود.

ترکیه تلاش کرده در امتداد مرز خود با سوریه نیز، درست مانند آنچه در مرز عراق انجام داده، منطقه‌ای حائل ایجاد کند تا گروه‌های مسلح سوری متحد پ‌ک‌ک را مهار کند.

در ظاهر دولت عراق حضور نظامی ترکیه را محکوم کرده است، اما در پشت پرده برخی خواسته‌های آنکارا را پذیرفته است.

در سال ۲۰۲۴ دو کشور یادداشت تفاهمی برای مبارزه مشترک با پ‌ک‌ک امضا کردند.

اما سندی که بی‌بی‌سی به آن دست یافته نشان می‌دهد که در این توافق هیچ محدودیتی برای حضور نظامی ترکیه در خاک عراق قائل نشده‌اند.

عراق برای تجارت، سرمایه‌گذاری و تامین امنیت آبی خود به ترکیه وابسته است و اختلافات داخلی در بغداد نیز توان دولت مرکزی را برای در پیش گرفتن موضعی قاطع در برابر آنکارا تضعیف کرده است.

دولت عراق به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهارنظر پاسخ نداد.

مقام‌های اقلیم نیمه‌خودگردان کردستان عراق نیز روابط نزدیکی با آنکارا دارند که بر اساس منافع مشترک شکل گرفته است و اغلب آسیب‌های غیرنظامی ناشی از عملیات نظامی ترکیه را کم‌اهمیت جلوه داده‌اند.

حزب دموکرات کردستان، دشمن سرسخت پ‌ک‌ک، از سال ۲۰۰۵ که قانون اساسی عراق وضعیت نیمه‌خودمختار اقلیم کردستان را به رسمیت شناخت، قدرت را در این منطقه در دست دارد.

روابط نزدیک حزب دموکرات کردستان با ترکیه، به موفقیت اقتصادی اقلیم کمک کرده و جایگاه سیاسی آن را در برابر رقبای داخلی و دولت مرکزی بغداد، که بر سر اختیارات بیشتر با آن کشمکش دارد، تقویت کرده است.

هوشیار زیباری، عضو ارشد دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان، تلاش کرد مسئولیت حضور نظامی ترکیه در کردستان عراق را متوجه پ‌ک‌ک کند.

او به بی‌بی‌سی گفت: «آن‌ها [ارتش ترکیه] به مردم ما آسیبی نمی‌زنند. آن‌ها مردم را بازداشت نمی‌کنند. مانعی برای زندگی روزمره‌شان ایجاد نمی‌کنند. تمرکز آنها و تنها هدف‌شان پ‌ک‌ک است.»

با وجود آن که عبدالله اوجالان، رهبر زندانی پ‌ک‌ک، در ماه فوریه از نیروهایش خواست سلاح‌هایشان را زمین بگذارند و گروه را منحل کنند، نشانه‌ای از پایان این درگیری به چشم نمی‌خورد.

ترکیه همچنان به گلوله‌باران اهدافی در سراسر کردستان عراق ادامه می‌دهد، و پ‌ک‌ک نیز ماه گذشته مسئولیت سرنگونی یک پهپاد ترکیه‌ای را بر عهده گرفت.

بر اساس آمار سازمان غیردولتی گروه بحران، در حالی که از سال ۲۰۱۶ تاکنون خشونت‌ها در خاک ترکیه کاهش یافته، درگیری‌ها در عراق شدت گرفته و غیرنظامیان ساکن مناطق مرزی روز به روز بیشتر در معرض خطر مرگ و آوارگی قرار می‌گیرند.

یکی از قربانیان این درگیری‌ها آلان اسماعیل، جوان ۲۴ ساله‌‌ مبتلا به سرطان پیشرفته بود. او در ماه اوت ۲۰۲۳ در حالی که همراه پسرعمویش، هاشم شاکر به کوهستان رفته بود، در یک حمله هوایی کشته شد.

ارتش ترکیه انجام حمله در آن روز را رد کرده، اما گزارش پلیس که بی‌بی‌سی به آن دست یافته، این حمله را به یک پهپاد ترکیه‌ای نسبت داده است.

وقتی هاشم شاکر پس از جان به در بردن از یک حمله هوایی شکایت رسمی تنظیم کرد، نیروهای امنیتی کرد او را دستگیر کردند و به مدت هشت ماه به ظن حمایت از پ‌ک‌ک در بازداشت بود، اتهامی که او و خانواده‌اش به شدت رد می‌کنند.

اسماعیل چیچو، پدر آلان، می‌گوید: «این اتفاق ما را نابود کرد. انگار یک‌باره کل خانواده را کشتند.»

او ادامه می‌دهد: «ترک‌ها هیچ حقی ندارند که مردم را در کشور خودشان، در سرزمین خودشان بکشند.»

وزارت دفاع ترکیه به درخواست بی‌بی‌سی برای اظهارنظر پاسخ نداد.

پیشتر، این وزارتخانه به رسانه‌ها گفته بود که نیروهای مسلح ترکیه منطبق با قوانین بین‌المللی عمل می‌کنند و در برنامه‌ریزی و اجرای عملیات‌ها فقط تروریست‌ها را هدف قرار می‌دهند و تلاش می‌کنند آسیبی به غیرنظامیان نرسد.

بی‌بی‌سی به اسنادی دست یافته که نشان می‌دهد مقام‌های اقلیم کردستان عراق ممکن است برای کمک به ترکیه در گریز از پاسخ‌گویی در قبال کشتار غیرنظامیان، اقداماتی انجام داده باشند.

اسناد محرمانه‌ای که بی‌بی‌سی مشاهده کرده، نشان می‌دهد دادگاهی در اقلیم کردستان تحقیق درباره کشته شدن آلان را مختومه کرده،‌با این استدلال که عامل حمله ناشناس است.

گواهی فوت آلان، که در اقلیم کردستان صادر شده و بی‌بی‌سی آن را دیده، علت مرگ را «ترکش‌های مواد منفجره» اعلام کرده است.

وقتی در این موارد مشخص نمی‌شود که قربانی در اثر «خشونت» جان باخته و نه یک «حادثه»، خانواده‌ها عملا از دسترسی به عدالت و دریافت غرامت – که طبق قوانین عراق و اقلیم کردستان حق آن‌ها است – محروم می‌مانند.

کامران عثمان از «گروه‌های مردمی میانجی صلح» می‌گوید: «در بیشتر گواهی‌های فوت فقط نوشته شده «انفجار» که می‌تواند هر نوع انفجاری باشد. من فکر می‌کنم دولت اقلیم کردستان نمی‌خواهد ترکیه را بابت کاری که در اینجا انجام می‌دهد، مسئول بداند.»

با این حال دولت اقلیم کردستان می‌گوید که «از کشته شدن دردناک غیرنظامیان بر اثر درگیری نظامی میان پ‌ک‌ک و ارتش ترکیه در منطقه» آگاه است و آن را به رسمیت می‌شناسد.

این دولت گفته است که «تعدادی از قربانیان» به عنوان «شهدای غیرنظامی» ثبت شده‌اند، به این معنا که به ناروا کشته شده‌اند و مستحق دریافت غرامت هستند.

با گذشت نزدیک به دو سال از کشته شدن آلان، خانواده‌اش هنوز در انتظارند، اگر نه برای دریافت غرامت، دست کم برای به رسمیت شناختن این واقعه از سوی دولت اقلیم.

اسماعیل چیچو می‌گوید: «حداقل می‌توانستند پیام تسلیت بفرستند، ما غرامت‌شان را نمی‌خواهیم.»

«وقتی چیزی از دست رفت، برای همیشه از دست رفته است.»