فراز و فرودهای دو دهه مذاکرات هسته‌ای؛ از تابوی مذاکره با آمریکا تا گفت‌وگوی تلفنی دو رئیس‌جمهور

از ۴۶ سال پیش که دانشجویان پیرو خط امام سفارت آمریکا در تهران را تصرف کردند، نه تنها رابطه دو کشور قطع شد، بلکه حتی گفت‌وگو با آمریکا به یک تابو تبدیل شد.

اوایل دهه ۸۰ شمسی که مذاکرات ایران و غرب بر سر برنامه هسته‌ای ایران آغاز شد، حسن روحانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی با وزیران سه کشور اروپایی مذاکره می‌کرد. گفت‌وگوهایی که عملا با مخالفت آمریکا بی‌نتیجه ماند.

پس از روی کار آمدن محمود احمدی‌نژاد و بالا گرفتن مناقشه هسته‌ای، آمریکا، روسیه و چین به مذاکرات پیوستند؛ ولی طرف گفت‌وگوی سعید جلیلی در مذاکرات، کاترین اشتون مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا بود و ظاهراً محور اصلی مذاکرات، تعیین محل دور بعدی.

در همین سال‌ها بود که شورای امنیت سازمان ملل در چندین قطعنامه، مجازات‌های گسترده‌ای را علیه ایران به اجرا گذاشت.

سال ۱۳۹۲ نامزد پیروز انتخابات ریاست‌جمهوری، وعده تغییری جدی در نحوه مذاکرات داد؛ چند ماه بعد، در جریان اولین سفر حسن روحانی در مقام رئیس‌جمهوری به نیویورک، وزیران خارجه ایران و آمریکا در مقابل دوربین‌های تلویزیونی پشت میز مذاکره نشستند و حتی رؤسایشان هم با یکدیگر حرف زدند.

باراک اوباما، رئیس‌جمهوری آمریکا، در تاریخ ۵ مهر ۱۳۹۲ گفت: «همین الان من با آقای روحانی رئیس جمهوری اسلامی ایران تلفنی صحبت کردم. ما درباره تلاش‌هایمان برای رسیدن به توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران گفت‌وگو کردیم.»

حدود دو سال طول کشید تا مذاکرات ایران و کشورهای پنج بعلاوه یک به توافق برجام منتهی شد.

یک سال و اندی بعد، دونالد ترامپ که منتقد جدی برجام بود، به ریاست‌جمهوری آمریکا رسید. او در اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۷ با امضای فرمانی، کشورش را از برجام خارج کرد. چیزی که باعث شد به تدریج ایران عمل به تعهداتش را متوقف کند.

دو سال و نیم بعد و با روی کار آمدن جو بایدن، ایران و آمریکا مذاکراتی را برای احیای برجام آغاز کردند. ولی پس از چندین و چند دور گفت‌وگو، در نهایت در تابستان ۱۴۰۱ در دوران ریاست‌جمهوری ابراهیم رئیسی، مذاکرات در وین به بن‌بست رسید.

زمستان ۱۴۰۳، دو هفته پس از بازگشت به کاخ سفید، دونالد ترامپ با امضای فرمانی، سیاست فشار حداکثری علیه ایران را دوباره به اجرا گذاشت؛ ولی راه مذاکره را هم باز گذاشت

آقای ترامپ در تاریخ ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ گفت: «من امضاش می‌کنم، ولی امیدوارم خیلی لازم نباشه ازش استفاده کنیم. باید ببینیم می‌تونیم با ایران به یک توافق برسیم یا نه»

با بالا گرفتن نگرانی‌ها از حمله احتمالی آمریکا یا اسرائیل که باعث شده بود قیمت دلار ظرف چند ماه یک‌ونیم برابر شود، ایران و آمریکا اعلام کردند که می‌خواهند مذاکره را از سر بگیرند و اواخر فروردین ۱۴۰۴ وزیر خارجه دولت تازه ایران به عمان سفر کرد تا با استیو ویتکاف، نماینده ویژه رئیس‌جمهوری آمریکا به طور غیرمستقیم گفت‌وگو کند. مذاکراتی که چهار دور دیگر در مسقط و رم پایتخت ایتالیا ادامه یافت.

در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، اسرائیل حملات گسترده‌‌ای را به ایران آغاز کرد. جنگی ۱۲ روزه که در آن آمریکا هم تأسیسات هسته‌ای ایران را بمباران کرد.

حملات متوقف شد ولی اواخر تابستان، سه کشور اروپایی بابت سرپیچی ایران از تعهداتش طبق برجام، مکانیسم ماشه را فعال کردند و تلاش‌های چین و روسیه برای جلوگیری از آن بی‌ثمر ماند و قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران پس از یک دهه دوباره به اجرا درآمد.

مقام‌های جمهوری اسلامی برای ماه‌ها مذاکره با آمریکا را رد می‌کردند یا پیش‌شرط‌هایی غیرعملی برای آن می‌گذاشتند.

افزایش نگرانی‌ها درباره بازگشت دوباره جنگ، شرایط اقتصادی را به شدت بدتر کرد و نرخ ارز رشدی سرسام‌آور را آغاز کرد.

اعتراض‌هایی که اوایل دی‌ماه به این وضعیت از بازار تهران شروع شد، خیلی زود به سراسر ایران سرایت کرد و با سرکوب مرگبار معترضان و قطع اینترنت مواجه شد. معترضانی که دونالد ترامپ وعده داد از آن‌ها حمایت می‌کند.

با افزایش فشارهای خارجی، از جمله اعزام ناوگروه آبراهام لینکلن آمریکا به منطقه و جدی‌تر شدن احتمال جنگ، تلاش‌های همسایگانی نظیر ترکیه و قطر برای قانع کردن ایران به ازسرگیری مذاکره با آمریکا شدت گرفت.

حالا برای اولین بار پس از تقریباً هشت ماه نمایندگان تهران و واشنگتن، در پایتخت عمان دوباره گفت‌وگو می‌کنند.

مذاکراتی در سایه جنگ، خشم و کوهی از خواسته‌های همه طرف‌های حاضر و غایب که برآورده کردنشان اگر ناممکن نباشد، چندان آسان نیست.