شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
آنچه به ایرانیان درباره جنگ گفته میشود
- نویسنده, رها کانسارا و سروش نگهداری
- شغل, از واحد جهانی مقابله با اطلاعات نادرست بیبیسی و بخش مانیتورینگ بیبیسی
- زمان مطالعه: ۶ دقیقه
اولین گزارشها روی صفحههای شبکههای خارجی ظاهر شد؛ جایی دور از دسترس بیشتر ایرانیان. در روز ۹ اسفند، ۲۸ فوریه، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، گفت نشانههایی وجود دارد که «این مستبد دیگر در قید حیات نیست» و تلویحا گفت که رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، در حمله آمریکا و اسرائیل کشته شده است. اما ایرانیانی که تلویزیون این کشور را تماشا میکردند، با سکوت روبهرو شدند و هیچ خبری در اینباره نبود.
مقامهای دولتی نه خبر مرگ خامنهای را تأیید میکردند، نه تکذیب. درشبکه ۳ تلویزیون ایران، یک مجری خبر از بینندگان خواست به او و «آخرین اطلاعاتی» که دولت در اختیار دارد «اعتماد» کنند. او خبر مرگ آقای خامنهای را «شایعات بیاساس» خواند که به گفته او «بهزودی روشن خواهد شد.»
تا صبح روز بعد طول کشید تا رسانهها در ایران خبر مرگ خامنهای را منتشر کنند؛ ساعتها پس از آنکه دونالد ترامپ، آن را در شبکههای اجتماعی اعلام کرده بود.
از شروع جنگی که طبق آمار رسمی، حدود هزار و ۳۰۰ نفر را در ایران کشته و دامنگیر لبنان و کشورهای عربی خلیج فارس هم شده است، رسانههای حکومتی در ایران واقعیت را با خبرهای جعلی درهم آمیختهاند و روایتی رسمی از رویدادها را به مخاطبانشان ارائه کردهاند.
با آن که میلیونها ایرانی شبکههای ماهوارهای فارسیزبان مستقر در خارج را دنبال میکنند، دسترسی به اطلاعات مستقل دشوار است. قطع پیوسته اینترنت، سانسور و محدود شدن کانالها باعث میشود ایرانیان در زمان ناآرامی و درگیری تا حد زیادی از جهان خارج جدا شوند.
بیبیسی پوشش رسانههای حکومتی ایران از هفته اول جنگ را دنبال کرد و دریافت که گزارشهای آنها بر رنج غیرنظامیان، درخواست برای تلافی علیه «دشمنان» و تاکید بر وفاداری مردم به جمهوری اسلامی متمرکز بوده است. این در حالی است که در این خبرها، به تاسیسات نظامی و دولتی که اسرائیل و آمریکا هدف قرار دادهاند، توجه کمی شده است.
ما همچنین نمونههایی از اطلاعات نادرست را پیدا کردیم.
دستگاه رسانهای ایران
بر اساس گزارش سازمان «گزارشگران بدون مرز»، ایران از سرکوبگرترین کشورهای جهان از نظر آزادی رسانهها است.
از زمان انقلاب ۱۳۵۷، همه رسانهها تحت محدودیتهای سختگیرانه فعالیت کردهاند. بیشتر رسانههای خبری مستقر در غرب و فارسیزبان، از جمله بیبیسی فارسی، از گزارشگری از داخل کشور منع شدهاند.
اگرچه پلتفرمهای اصلی حکومت، تلویزیون و رادیو هستند، اما این فعالیت از طریق وبسایتهای خبری و شبکههای اجتماعی مثل اینستاگرام، تلگرام و ایکس هم انجام میشود. برای دسترسی به این شبکههای اجتماعی از داخل ایران معمولا استفاده از وی پی ان لازم است.
دستگاه رسانهای جمهوری اسلامی، بهویژه زمانی که اینترنت قطع میشود، به منبع اصلی اطلاعرسانی برای ایرانیان تبدیل میشود.
مهسا علیمردانی، از سازمان حقوق بشری «ویتنس»، میگوید: «آنها روایتی دارند که آن را پیش میبرند. … این روایت این است که آنها کاملا پیروز هستند و نیروهای نظامیشان بسیار قدرتمند است.»
چندین رسانه حکومتی ایران گزارش دادهاند که نیروهای ایران صدها سرباز آمریکا را کشته یا زخمی کردهاند و شمار تلفات دشمن را بزرگنمایی کردهاند.
در روز سوم مارس، تسنیم، خبرگزاری نیمهرسمی مرتبط با سپاه پاسداران، گزارش داد که ۶۵۰ نفر از نیروهای نظامی آمریکا در دو روز اول جنگ کشته شدهاند. این خبر به نقل از یک سخنگوی سپاه پاسداران منتشر شد.
این ادعا را برخی رسانهها در کشورهایی مثل هند، ترکیه و نیجریه بازنشر کردند.
در آن زمان، وزارت دفاع آمریکا مرگ شش سرباز این کشور را تایید کرده بود. در روز ۱۳ مارس، فرماندهی مرکزی آمریکا، مرگ هفت نظامی دیگرش را هم تایید کرد.
تحریف واقعیت
فناوریهای جدید هم به رسانههای حکومتی کمک میکنند تا تبلیغات خود را پیش ببرند.
در یک پست فیسبوک که بعدتر حذف شد، شبکه خبری انگلیسیزبان دولتی پرس تیوی، ویدیویی از ساختمانی در حال سوختن منتشر کرد که ستونهای دود از آن به هوا بلند میشد.
در توضیح آن نوشته شده بود: «دود از یک برج بلند در بحرین پس از حمله ایران بلند میشود.»
اما بررسی دقیق ویدیو جزئیات غیرعادی را نشان داد؛ از جمله دو خودرویی که به نظر میرسید درهم فرو میروند؛ نشانهای از اینکه این ویدیو با استفاده از هوش مصنوعی ساخته شده است.
برت شیفر، مدیر ارشد اندیشکده بریتانیایی «گفتوگوی راهبردی»، میگوید: «استفاده از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی در تبلیغات جنگی تازگی ندارد. اما استفاده رسانههای بزرگ حکومتی از جعلیات مبتنی بر هوش مصنوعی ، حتی آنهایی که چندان به پایبندی به حقیقت مشهور نیستند، قابل توجه است.»
او میگوید: «استفاده مکرر رسانههای حکومتی ایران از دیپفیکها نشان میدهد که این موضوع بخشی از گزارشگری جنگ آنها شده است و چیزی نیست که از اشتباه و خطا ناشی شده باشد.»
منشا و هویت تولیدکنندگان بخش زیادی از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی درباره این جنگ، مشخص نیست. با این حال از زمان شروع این حملات، بیبیسی نمونههای دیگری از تصاویر تولیدشده با هوش مصنوعی را دیده است که رسانههای حکومتی برای پیش بردن روایت خود منتشر کردهاند. بسیاری از این تصاویر بهشدت غیرواقعیاند.
کاخ سفید و دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، دائما تصاویر یا ویدیوهای تولیدشده با هوش مصنوعی منتشر میکنند که با هدف ستایش ساخته شدهاند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، هم اخیرا در اینستاگرام تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی منتشر کرد که در آن خودش، ترامپ و وینستون چرچیل، نخستوزیر دوران جنگ بریتانیا، در حالتی ظفرمندانه دیده میشوند.
رگههایی از حقیقت
سابقه ایران در ارائه تکههایی از حقیقت در کنار اطلاعات نادرست، باعث ایجاد تردید در بسیاری از منتقدان حکومت در داخل و خارج شده است.
زمانی که رسانههای حکومتی ایران در روز سوم مارس گزارش دادند که ۱۶۸ نفر کودک و کارکنان مدرسه در حملهای به یک دبستان کشته شدهاند، حملهای که به گفته کارشناسان مستقل احتمالا عملیات آمریکا بوده که یک پایگاه نظامی نزدیک را هدف قرار داده است آنها همچنین یک تصویر هوایی از مراسم خاکسپاری جمعی منتشر کردند. مخالفان حکومت ادعا کردند که این تصویر با هوش مصنوعی ساخته شده است.
اما این تصویر واقعی بود. ما مکان آن را در یک گورستان در حدود سه کیلومتر و ۷۰۰ متری از مدرسه شناسایی و تایید کردیم که درختها، حالت و فرم جادهها و یک ساختمان نزدیک، با آنچه در تصاویر ماهوارهای دیده میشود تطبیق میکند.
در تصاویر ماهوارهای روز پس از مراسم خاکسپاری نیز قبرهای تازهکندهشده دیده میشوند. روز قبل از آن، زمین خالی بود.
مهسا علیمردانی از سازمان ویتنس میگوید: «ما باید بتوانیم همزمان به دو حقیقت توجه کنیم.» او میگوید حکومت ایران اغلب زمانی که خودش عامل نقض حقوق بشر است شواهد را پنهان میکند، اما در زمان جنگ هم سرمایهگذاری زیادی برای مستندسازی تلفات غیرنظامیان انجام میدهد.
او میگوید هرچند این مستندسازی ممکن است در خدمت تبلیغات و روایت جنگی حکومت قرار بگیرد، اما این موضوع بهخودیخود اصل واقعه را انکار نمیکند.
خانم علیمردانی میگوید وقتی از گزارشهای رسانههای حکومتی صحبت میشود، باید «نوعی نگاه انتقادی» به آنها داشت.
