استفاده پنهانی از استارلینک؛ «می‌دانستم روزی رهبر طالبان اینترنت را هم ممنوع می‌کند»

«می‌دانستم ممکن است روزی رهبر طالبان استفاده از اینترنت را هم ممنوع کند. چند ماه پیش آنتن استارلینک و روتر وای‌فای شرکت اسپیس‌ایکس را خریده بودم.»

یک تاجر افغان که نخواست نامش برده شود به بی‌بی‌سی می‌گوید برای اینکه ارتباطات تجاری‌اش با شرکت‌های بین‌المللی پایدار و مطمئن بماند، آنتن استارلینک خریده بود.

بنا به فرمان رهبر حکومت طالبان از روز دوشنبه اینترنت و در پی آن تماس تلفنی در افغانستان به طور کامل قطع شد و تا عصر چهارشنبه، مردم دو شبانه‌روز دشوار را در افغانستان گذراندند.

در کنار شرکت‌های داخلی دولتی و خصوصی مخابراتی، از طریق سه منبع دیگر هم در افغانستان می‌توان به دنیای بیرون وصل شد. شبکه‌های «وی‌سَت»، «ثریا» و «استارلینک» که از طریق ماهواره خدمات مخابراتی ارائه می‌کنند.

از این خدمات معمولاً در شرایط بحرانی و دشوار استفاده می‌شود، چون علاوه بر هزینه‌ بسیار بالا، در برخی کشورها استفاده از آن‌ها غیرقانونی است. در افغانستان این خدمات باید در وزارت مخابرات ثبت شوند.

این تاجر می‌گوید در دو روزی که اینترنت قطع بود، او توانست فعالیت‌های تجاری‌اش را با کمک اینترنت استارلینک ادامه دهد.

سازمان ناظر اینترنت نت‌بلاکس قطع اینترنت در این مدت را ثبت کرد.

استارلینک چگونه کار می‌کند؟

استارلینک از طریق شبکه گسترده‌ای از ماهواره‌ها خدمات اینترنتی ارائه می‌دهد و نیازی به دکل‌های محلی مخابراتی یا شبکه‌های داخلی ندارد.

این پروژه متعلق به شرکت اسپیس‌ایکس ایلان ماسک، است که صدها ماهواره به مدار زمین فرستاده تا به مناطق دورافتاده و روستایی اینترنت پرسرعت برساند.

آنتن استاندارد استارلینک حدود سه کیلوگرم وزن دارد و اندازه آن تقریباً به اندازه دو برگه A4 است.

قیمت اینترنت استارلینک نسبت به شرکت‌های داخلی گران‌تر است و هزینه آن در کشورهای مختلف تفاوت دارد. مثلاً اشتراک آن در بریتانیا ماهانه ۱۰۰ دلار (۷۵ پوند) و در بنگلادش ۵۰ دلار است. آنتن و روتر آن هم حدود ۳۵۰ دلار قیمت دارد.

این شرکت می‌گوید تاکنون بیش از ۱۰۰ کشور تحت پوشش آن قرار گرفته‌اند و تعداد کاربران فعالش از شش میلیون گذشته است.

افغانستان جزو مناطق «بدون پوشش» استارلینک

افغانستان جزو کشورهایی است که به عنوان «بدون پوشش» معرفی شده و استارلینک اجازه فعالیت رسمی در آن ندارد. چین، روسیه، ایران، سوریه و کره‌شمالی هم در همین دسته قرار دارند.

با این حال، استارلینک قابلیتی به نام رومینگ دارد که کاربران می‌توانند با خرید و ثبت آنتن در کشور مجاز، آن را در کشورهای دیگر هم فعال کنند. برای این کار علاوه بر هزینه ماهانه، باید بین ۵۰ تا ۱۰۰ دلار اضافه پرداخت شود.

در افغانستان به استارلینک به‌صورت رسمی اجازه فعالیت داده نشده است، اما برخی افراد به‌طور مخفیانه واردات آنتن‌های استارلینک را آغاز کرده‌اند.

قیمت این تجهیزات در مقایسه با کشورهای دیگر تقریباً دو برابر است و هزینه ماهانه استفاده از آن نیز بیش از ۱۲۰ دلار است.

گزینه‌های دیگر؛ «وی‌سَت» و «ثریا»

شرکت وی‌سَت هم خدمات اینترنت ماهواره‌ای ارائه می‌دهد که بیشتر توسط سازمان‌های خارجی و برخی شرکت‌ها استفاده می‌شود. هزینه آن بالا و گرفتن مجوز از وزارت مخابرات طالبان برای استفاده از آن الزامی است.

«ثریا» یک شرکت مخابراتی ماهواره‌ای است که مرکز آن در کشور امارات متحده عربی است و خدمات تلفن و اینترنت ماهواره‌ای ارائه می‌دهد، مخصوصاً برای مناطقی که دکل‌های زمینی ندارند.

قیمت تلفن‌های ثریا بین ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ دلار است و هزینه تماس دقیقه‌ای بین ۰/۸۰ تا ۱/۵۰ دلار محاسبه می‌شود. اینترنت آن هم بر اساس هر مگابایت محاسبه شده و بسیار گران است.

در ولایت‌های نزدیک مرز هم بعضی مردم گاهی از شبکه‌های مخابراتی کشورهای همسایه استفاده می‌کنند.

روز دوشنبه ۲۹ سپتامبر وزیر مخابرات حکومت طالبان شرکت‌های داخلی مخابراتی را فراخوانده و به آن‌ها گفت که بر اساس دستور شفاهی هبت‌الله آخندزاده، رهبر حکومت طالبان، باید فیبر نوری در سراسر افغانستان قطع شود.

افغانستان نزدیک به ۲۰ سال پیش برای ایجاد شبکه فیبر نوری با یک شرکت چینی قراردادی امضا کرد که نخستین گام بزرگ برای اتصال این کشور به اینترنت جهانی به شمار می‌رفت.

پروژه فیبر نوری در افغانستان در سال ۲۰۰۷ با هزینه ۶۰ میلیون دلار و با بودجه دولتی آغاز شد. این پروژه تغییر بزرگی در عرصه اینترنت پرسرعت و همچنین ارتباطات تلفنی داخلی و بین‌المللی به وجود آورد.

تا سال ۲۰۱۰ حدود ۹ هزار کیلومتر کابل کشیده شد و ۲۶ ولایت کشور به شبکه‌های جهانی متصل گردید.

فیبر نوری افغانستان از هفت مسیر وارد کشور می‌شود و این کشور را به شبکه آسیای میانه و آسیای جنوبی پیوند می‌دهد.

بر اساس آمار وزارت مخابرات طالبان، در سه سال گذشته بیش از ۱۸۰۰ کیلومتر شبکه فیبر نوری در افغانستان توسعه یافته است. این وزارتخانه اعلام کرده که اکنون پروژه‌های تازه‌ای برای گسترش ۴۸۸ کیلومتر دیگر تصویب شده که چندین ولایت را در بر می‌گیرد.

پیش از این، ارتباطات مخابراتی افغانستان از طریق ماهواره تأمین می‌شد، اما به دلیل هزینه‌های بسیار بالا، کیفیت اینترنت و تماس‌های تلفنی پایین بود.

به همین دلیل، شبکه‌های داخلی افغانستان برای کاهش هزینه‌های سنگین و بهبود کیفیت خدمات، بیشتر به فیبر نوری تکیه کردند. این خدمات توسط شرکت نیمه‌دولتی «افغان تلکام» ارائه می‌شد.

از این رو، با قطع فعالیت این شبکه، عملکرد شرکت‌های مخابراتی داخلی نیز مختل شد و در دو روز گذشته نه تنها اینترنت، بلکه تماس‌های تلفنی در سراسر کشور قطع بود.

استارلینک در مناطق بحرانی

در سال ۲۰۲۳ میان ارتش سودان و نیروهای واکنش سریع جنگی ویرانگر آغاز شد که با قطع خدمات اینترنت و مخابرات، زندگی مردم را با مشکلات بیشتری روبه‌رو ساخت.

در فوریه ۲۰۲۴ نیروهای واکنش سریع از شرکت‌های بزرگ مخابراتی در مناطق تحت کنترل خود، از جمله خارطوم و بخش‌های غربی، خواستند خدماتشان را برای ۳۶ میلیون کاربر متوقف کنند.

این اقدام باعث شد ساکنان سودان ارتباطشان با جهان را از دست بدهند و زندگی روزمره آنان به‌طور کامل دچار اختلال شود.

پس از هفته‌ها قطع کامل، مردم در خارطوم، الجزیره و دارفور برای دسترسی به اینترنت به استارلینک روی آوردند، هرچند هزینه‌های آن بالا بود و استفاده از آن غیرقانونی محسوب می‌شد.

در ۳۰ آوریل ۲۰۲۴ ایلان ماسک تهدید کرد که به دلیل «شرایط استفاده و تخلفات»، خدمات استارلینک در سودان متوقف خواهد شد.

در واکنش، ۹۴ سازمان بشردوستانه از ماسک خواستند این خدمت را قطع نکند، زیرا چنین اقدامی «مجازات جمعی» برای میلیون‌ها سودانی خواهد بود.

در حال حاضر استارلینک در بسیاری از ایالت‌های سودان فعال است، اما همچنان با تهدید توقف روبه‌رو است.

از سوی دیگر، نیروهای روسی پس از پیشروی در اوکراین، خدمات اینترنتی را متوقف کرده و تلاش داشتند شبکه‌های اجتماعی را مسدود کنند.

ایلان ماسک بلافاصله پس از حمله روسیه، خدمات استارلینک را در اوکراین فراهم کرد و تاکنون هزاران دیش و روتر این سیستم به این کشور ارسال شده است.

مارینا میرون، پژوهشگر مطالعات دفاعی در کینگز کالج لندن می‌گوید: «نیروهای اوکراینی از آن برای برقراری ارتباط، مثلاً میان مراکز فرماندهی و سربازان در میدان نبرد استفاده می‌کنند.»

او می‌افزاید: «سیگنال‌های آن برخلاف سیگنال‌های معمولی رادیویی قابل اختلال نیست و نصب این سیستم تنها ۱۵ دقیقه زمان می‌برد.»