پس از دو روز قطع، خدمات اینترنت و تلفن در افغانستان به صورت محدود برقرار شده است

برخی از گزارش‌ها از افغانستان حاکی از آن است که خدمات مخابراتی و اینترنتی به‌صورت محدود در کابل، پایتخت، و چند شهر دیگر از سرگرفته شده است. پیشتر سازمان ملل از حکومت طالبان خواست که فورا خدمات کامل اینترنت و شبکه مخابراتی را که از روز دوشنبه در سراسر کشور قطع شده بود لغو کنند.

بر اساس گزارش‌ها ممنوعیت اینترنت و محدویت‌ مخابراتی باعث مشکلات بیشتر در این کشور شده است، از جمله خدمات درمانی و اضطراری و همچنین توانایی مردم برای دریافت پول از خویشاوندانشان در خارج. یک زن جوان به بی‌بی‌سی گفت تنها راه تحصیل او که آنلاین بود، دیگر وجود ندارد.

پیشتر بی‌بی‌سی دریافت که ابتدا تصمیم در مورد قطع اینترنت شبکه فیبر نوری اوایل سپتامبر (اواسط شهریور-سنبله) در «نشست والی‌ها» با حضور رهبر طالبان در قندهار گرفته شد. والی‌های بلخ، هرات، قندهار، و ننگرهار در آن شرکت کرده بودند.

حکومت طالبان به طور رسمی هنوز توضیحی برای دو روز قطع کامل ارتباط اینترنتی کامل افغانستان با جهان ارائه نکرده‌اند. برخی از مقام‌های طالبان که نمی‌خواهند نامشان برده شود گفته‌ بودند که قطع اینترنت «نامحدود» خواهد بود.

تنها شمار محدودی از جمله سازمان‌های بین‌المللی، برخی رسانه‌ها و شماری از مقام‌های طالبان تلفن‌های ماهواره‌ای در اختیار دارند. همچنین برخی از گزارش‌ها حاکیست که تعداد محدودی از اینترنت «استارلینک» به داخل افغانستان «قاچاق» شده و فعال است.

به نقل از یک مقام‌ حکومت طالبان در کابل، پایتخت، گزارش شده است که پس از آنکه در دو هفته گذشته، آنها نتوانستند فیلتر اینترنت مورد نظر رهبری را اعمال کنندچرا که «سیستم عیار (آماده) نبود» و منجر به مشکلات فنی ناخواسته می‌شد، رهبر طالبان «شخصا» با وزیر مخابرات تماس گرفت و «دستور» اجرای قطع کامل اینترنت را داد.

رهبر طالبان با تصویر و تماشای تلویزیون مخالف است و از تلفن‌های هوشمند استفاده نمی‌کند. گفته شده است که او با اعضای طالبان از طریق «شبکه بی‌سیم» در ارتباط است که در سراسر افغانستان در دسترس مقام‌ها و فرماندهان طالبان است.

سمرتی سینگ، مدیر منطقه‌ای عفو بین‌الملل در جنوب آسیا، در بیانیه‌ای خواستار برگرداندن «فوری» اتصال کامل اینترنت درکل کشور شد و گفت:

«با تشدید کنترل خود بر جریان اطلاعات، مقام‌های طالبان در واقع می‌خواهند مطمئن شوند که جهان از نقض‌های (حقوق‌بشری) جاری در داخل کشور با خبر نشود.»

مخالفت مقام‌ها در کابل «اهمیت ندارد»

قطع فیبر نوری روز ۲۴ شهریور ابتدا از بلخ به دستور محمد یوسف وفا، والی طالبان، آغاز شد و اظهارات سخنگوی او تنها نظر ابراز شده دراین‌ خصوص است. او در پستی در ایکس دلیل قطع اینترنت را «منکرات» عنوان کرد.

ناظران می‌گویند بسیاری از مقام‌های ارشد حکومت طالبان درباره قطع اینترنت با رهبری هم موضع نیستند اما به گفته تحلیلگران نظر وزیران در مقابل نظر رهبر طالبان «اهمیتی ندارد.»

سمیع یوسفزی، روزنامه‌نگار افغان مقیم لندن، به بی‌بی‌سی گفت در این زمینه، به نظر او رهبر طالبان «انگیزه مذهبی» دارد و در ابتدا تصمیم این بوده است که «فقط شب‌ها» اینترنت قطع یا سرعت آن کند شود چراکه رهبر طالبان فکر می‌کند «مردم شب‌ها بسیار سرگرم اینترنت شده‌ بودند.»

او گفت با این تصمیم تازه «افغانستان که از قبل در انزوا بود، حالا به انزوای عمیق‌‌تری رفته است.»

آقای یوسفزی می‌گوید مقامات طالبان در کابل از قطع اینترنت «همگی متضرر می‌شوند»، اما نمی‌توانند نظر رهبر خود را تغییر بدهند.

به گفته او «اهمیت ندارد که رهبران طالبان در کابل در قبال مسائل چه فکر می‌کنند، اصل این است که شیخ هبت‌الله آخوندزاده [رهبر] چه فکر می‌کند.»

سمیع یوسفزی تاکید می‌کند که نارضایتی برخی از مقام‌های حکومت طالبان در عمل نمی‌تواند مانع اقدام و تصمیم رهبرشان شود:

«اینترنت یک ضرورت است و اکثریت رهبری طالبان بر این متفق هستند اما بازهم نتوانستند مانع حکم هبت‌الله آخوندزاده شوند. همچنین در مسائل دیگر، (از جمله) انزوای حکومت که اکثریت طالبان می‌خواستند که رفرم و اصلاحات بیاورند اما نتوانستند هبت‌الله (آخوندزاده) را قانع کنند. همچنین در مورد تعلیم و کار زنان، اکثریت مطلق رهبران طالبان رای و فکر متفاوتی با هبت‌الله آخوندزاده دارند اما نتوانستند او را راضی کنند.»

نگرانی‌های سیاسی رهبر طالبان

ناظران در مورد علت‌های واقعی تصمیم رهبر طالبان دیدگاه‌های مختلفی دارند.

زلمی خلیلزاد، سفیر پیشین آمریکا، در ایکس نوشت: «مطمئن نیستم که رهبری پیش از گرفتن این تصمیم پیامدهای آن را درک کرده باشد. اما اکنون باید روشن باشد که این کار یک بحران ایجاد کرده است.»

بلال سروری، خبرنگار افغان، به بی‌بی‌سی گفت که آقای آخوندزاده «از دو سال اخیر به این طرف شدیدا مخالف دید و بازدیدهای مقام‌ها با هیئت‌های خارجی است و می‌خواهد نماینده‌اش در ملاقات‌ها حضور داشته باشد.»

او افزود که دلیل دیگر احتمالا تهدید‌های اخیر دونالد ترامپ، رئيس جمهور آمریکا، است که برای پس گرفتن پایگاه بگرام و در صورت نیاز با استفاده از «زور» صحبت کرد که رهبر طالبان را ظاهرا واداشته که «در یک شبانه‌روز فیصله کند و تصمیم بگیرد.»

آقای سروری می‌گوید دلیل سوم این است که رهبر طالبان به شماری از مقام‌های ارشد در کابل «بی‌اعتماد» است و از «عدم اجرای احکام» خود از سوی ادارات حکومتی «ناراحت» بوده است، برخی از احکام به گونه مورد نظر او اجرا نشده‌اند.

به گفته او، برخی از مقام‌های پایین‌تر مانند معاونان در این وزارت‌ها از جمله «ملا شیرین، والی قندهار، ملا جواد در استخبارات، ملا صدر ابراهیم و حاجی نجیب در وزارت داخله» از وزیران به رهبر نزدیکتر و مورد اعتماد او هستند.

راه‌های بدیل وجود دارد؟

در روزهای نخست، در کابل، کمیته‌ای متشکل از ادارات مرتبط تشکیل شدند تا «بدیل» و جایگزین فیبر نوری را پیدا کنند و به رهبری پیشنهاد دهند اما ظاهرا راهی نیافتند. گزارش شده است که برخی از آنها پیشنهاد داده بودند که با فیلترینگ بیشتر دسترسی کاربران به محتوای آنلاین مطابق خواست رهبر طالبان عملی خواهد شد. اما به نظر می‌رسد که آنها موفق به کرسی نشاندن نظرات خود نشدند.

حسین حیدری، کارشناس اینترنت، می‌گوید در افغانستان بدون فیبر نوری «اینترنت از دست می‌رود»:

«سیستم بانکداری را نمی‌توانید با اینترنت ۲جی پیش ببرید. سیستم‌های پاسپورت، شناسنامه‌ الکترونیک، گمرکات، امور مالی و بانک‌ها امکان ندارد که با اینترنت کم سرعت کار کنند.»

او معتقد است که حکومت طالبان برای فیلترینگ مورد نظرش، توانایی، تخصص و سرمایه‌گذاری هنگفت در این زمینه را مانند ایران ندارد، با آنهم تجربه ایران نشان داده که «مافیای وی پی‌ان (فیلترشکن)» وارد می‌شود.»

آقای حیدری افزود که «بابت فیلترینگ حداقل یک سال زمان و بیش از ۵۰ میلیون دلار بودجه و تیم فنی نیاز است که این را نه شرکت‌های خصوصی اینترنتی و یا ادارت دولتی مانند اترا (اداره تنظیم خدمات مخابراتی افغانستان) می‌تواننند تامین کنند».

پروژه اتصال افغانستان به شبکه فیبر نوری در سال ۲۰۰۷ با سرمایه‌گذاری هفتاد میلیون دلاری آغاز شد و خود حکومت طالبان در سال‌های اخیر پروژه‌های توسعه فیبر نوری را گسترش داده بود که به رشد تجارت دیجیتال، جذب سرمایه‌گذاری‌های فناوری و ایجاد مشاغل آنلاین در افغانستان کمک کرده است.

جمال‌ناصر سروری، رئیس پیشین بخش امنیت سیستم‌های اطلاعاتی وزارت مخابرات و ‌آی‌تی، به بی‌بی‌سی گفت که شرکت افغان تلکام که مسئول شبکه فیبر نوری است، توانایی فیلتر کردن محتوایی را ندارد و این کار شرکت‌های خصوصی است:

«شرکت‌های خصوصی بیش از یک دهه سرمایه‌گذاری هنگفتی کرده‌اند. باید با این شرکت‌ها تعامل کنند و از آنها تقاضا کنند که محتوای اخلاقی را که نمی‌خواهند به کمک آنها فیلتر شود.»

فیبر نوری از هفت نقطه وارد افغانستان می‌شود و به شبکه کشورهای آسیای مرکزی و جنوبی متصل است.

شبکهٔ فیبر نوری افغانستان در سال‌های اخیر توسعه چشمگیری داشته است. تا نوامبر ۲۰۲۴ بیش از ۹ هزار کیلومتر کابل فیبر نوری در کشور نصب شده و خدمات فایبر عمدتاً در شهرها و مرکزهای ولایات در دسترس بوده است.