ایران، ترکیه و امارات؛ بازیگران پنهان در جنگ داخلی سودان

جنگ داخلی سودان بیش از دو سال و نیم است که بدون چشم‌اندازی برای پایان، همچنان ادامه دارد. یکی از دلایل تداوم آن، دخالت بازیگران خارجی است که از طرف‌های درگیر در جنگ حمایت سیاسی و نظامی می‌کنند.

بنا بر اعلام سازمان‌های حقوق بشری، بیش از ۱۵۰ هزار نفر در جریان جنگ داخلی سودان کشته و بیش از ۱۲ میلیون نفر آواره شده‌اند.

ارتش و گروه شبه‌نظامی «نیروهای پشتیبانی سریع»، با وجود محدودیت‌های بین‌المللی در زمینه تامین تسلیحات، همچنان بی‌وقفه تجهیزات نظامی دریافت می‌کنند.

تضاد منافع بازیگران منطقه‌ای، جنگ را به رقابتی پیچیده تبدیل کرده و حالا خطر بی‌ثباتی را به سراسر شاخ آفریقا و فراتر از آن گسترش داده است.

خشونت‌های هولناک این جنگ در جریان تصرف شهر فاشر، پایتخت منطقه دارفور غربی به دست نیروهای پشتیبانی سریع آشکار شد؛ جایی که این گروه شبه‌نظامی به ارتکاب کشتار جمعی در آن متهم شده است.

در این گزارش نقش بازیگران خارجی در این درگیری‌ها بررسی شده که به یکی از وخیم‌ترین بحران‌های انسانی جهان تبدیل شده است.

چه کشورهایی از ارتش سودان حمایت می‌کنند؟

گمان می‌رود که ارتش از حمایت مجموعه‌ای از بازیگران خارجی برخوردار باشد، از جمله مصر، ترکیه، ایران، روسیه و اریتره که به ارائه کمک‌های مستقیم نظامی متهم هستند.

اولین کشوری که ژنرال عبدالفتاح برهان، فرمانده ارتش سودان، پس از آغاز جنگ در آوریل ۲۰۲۳ به آن سفر کرد، مصر بود. از آن زمان گزارش‌های متعددی درباره حمایت قاهره از ارتش سودان منتشر شده است.

نیروهای پشتیبانی سریع و رهبرشان، ژنرال محمد حمدان دقلو (مشهور به حمیدتی)، بارها مصر را به «تامین سلاح برای ارتش، از جمله جنگنده‌ها» متهم کرده‌اند.

تازه‌ترین اتهام علیه قاهره در ۵ نوامبر ۲۰۲۵ مطرح شد، زمانی که نیروهای پشتیبانی سریع مدعی شدند پهپادهایی که از «پایگاه‌های خارجی» برخاسته‌اند، مناطقی در منطقه دارفور را هدف قرار داده‌اند. رسانه‌های طرفدار نیروهای پشتیبانی سریع ادعا کردند که این پهپادها از داخل مصر به پرواز درآمده‌اند.

مصر پیش‌تر هرگونه دخالت مستقیم در جنگ را رد کرده بود.

ترکیه رسما موضع بی‌طرفی در پیش گرفته است، اما گفته می‌شود که این کشور هم پهپادهایی در اختیار ارتش سودان گذاشته که در بازپس‌گیری مناطق مرکزی، از جمله خارطوم، از نیروهای پشتیبانی سریع نقش اساسی داشته‌اند.

در مارس ۲۰۲۵، رسانه‌های ترکیه گزارش دادند که آنکارا پهپادهای رزمی به ارتش سودان تحویل داده که به تصرف خارطوم کمک کرده است. بعضی رسانه‌های ترکیه هم خواهان حمایت بیشتر دولت از ارتش سودان شده‌اند.

روزنامه آمریکایی واشنگتن پست در مارس ۲۰۲۵ گزارش داد که شرکت بایکار، بزرگ‌ترین شرکت تسلیحاتی ترکیه، سلاح‌هایی از جمله پهپاد و صدها کلاهک جنگی در اختیار ارتش سودان قرار داده است.

رسانه مستقل «میدل ایست آی» روز ۶ نوامبر گزارش داد که ترکیه و مصر پس از سقوط شهر فاشر، حمایت خود از ارتش را افزایش داده‌اند.

گزارش‌های مختلف رسانه‌‌ای حاکی از آن است که ارتش سودان از روسیه و ایران هم جنگنده و پهپاد دریافت کرده است.

در اکتبر ۲۰۲۴، حمیدتی رهبر نیروهای پشتیبانی سریع، ایران را به حمایت نظامی از ارتش متهم کرد. ایران که پس از هفت سال قطع رابطه، از اکتبر ۲۰۲۳ روابط دیپلماتیک خود با سودان را از سر گرفته است، به این اتهام پاسخی نداد.

خبرگزاری آمریکایی بلومبرگ در اکتبر ۲۰۲۴ گزارش داد که ایران و روسیه درباره احداث پایگاه‌های نظامی در سواحل دریای سرخ، با فرماندهان ارتش سودان گفت‌وگو کرده‌اند.

ایران این گزارش را رد کرد، اما روسیه در فوریه ۲۰۲۵ توافقی با دولت نظامی سودان برای تاسیس یک پایگاه دریایی امضا کرد. این پروژه‌ای بود که مسکو از سال ۲۰۱۷ آن را دنبال می‌کرد.

اریتره، همسایه سودان، نیز آشکارا از ارتش سودان حمایت کرده است. در ژانویه ۲۰۲۵، یک گروه شبه‌نظامی طرفدار ارتش سودان گفت که نیروهایش در اریتره آموزش دیده و از آن سلاح دریافت کرده‌اند.

گفته می‌شود عربستان سعودی هم گرایش بیشتری به حمایت از ارتش سودان دارد، هر چند موضع رسمی آن بی‌طرفی است.

چه کشورهایی از نیروهای پشتیبانی سریع حمایت می‌کنند؟

بر اساس گزارش‌ها امارات متحده عربی از آغاز جنگ، سلاح، تجهیزات پزشکی و دیگر انواع کمک و حمایت را در اختیار نیروهای پشتیبانی سریع گذاشته است.

گزارش‌های متعدد، که کارشناسان سازمان ملل هم آن را تایید کرده‌اند، نشان می‌دهد امارات خودروهای رزمی، پهپاد و دیگر جنگ‌افزارهای سنگین را از مسیر چاد، سودان جنوبی، لیبی، جمهوری آفریقای مرکزی و سومالی به نیروهای پشتیبانی سریع رسانده است.

کنیا نیز چند بار میزبان رهبران و نشست‌های سیاسی نیروهای پشتیبانی سریع بوده است.

در فوریه ۲۰۲۵، کنیا میزبان یک رویداد سیاسی سطح بالا بود که طی آن نیروهای پشتیبانی سریع، یک دولت سایه تشکیل دادند؛ اقدامی که باعث شد دولت نظامی سودان سفیر خود را از نایروبی فرا بخواند.

دولت نظامی سودان روابط دیپلماتیک خود با امارات، کنیا و چاد را قطع کرده،‌ چون آن‌ها را به حمایت از نیروهای پشتیبانی سریع متهم کرده است. علاوه بر این، ارتش ملی لیبی را نیز به حمایت از این گروه متهم کرده است.

ارتش سودان همچنین سودان جنوبی را به اعزام جنگجویان مزدور برای نیروهای پشتیبانی سریع و کمک به درمان زخمی‌های این نیروها متهم کرده است.

امارات، کنیا، چاد، سودان جنوبی و ارتش ملی لیبی همگی این اتهامات را رد کرده‌اند.

فروش تسلیحات و حضور مزدوران

برخی کشورها مستقیما در جنگ مشارکت ندارند، اما به منبعی برای فرستادن نیروهای مزدور و بازار سلاح برای طرف‌های درگیر تبدیل شده‌اند.

در اکتبر ۲۰۲۵، پاکستان و ارتش سودان قراردادی دفاعی به ارزش ۲۳۰ میلیون دلار امضا کردند که شامل آموزش خلبان، تامین پهپاد، خودروهای زرهی و همچنین تعمیر و تولید مشترک تجهیزات نظامی بود.

چند رسانه سودانی هم گزارش دادند که ارتش تلاش کرده جنگنده‌های پیشرفته سوخوی روسیه را از قزاقستان و ازبکستان خریداری کند.

گزارش‌ها نشان می‌دهد نیروهای پشتیبانی سریع از تسلیحات و پهپادهای ساخت چین استفاده گسترده‌ای کرده است. گمان می‌رود که امارات این تجهیزات را از چین خریده و به این نیروها منتقل کرده است.

همچنین گفته می‌شود نیروهای پشتیبانی سریع از مزدوران، کارشناسان فنی و خلبانانی از برخی کشورهای آفریقایی، اوکراین و کلمبیا استفاده کرد‌ه‌اند.

وزیر دفاع سومالی روز ۵ نوامبر اعلام کرد هواپیماهای ناشناس از بندر بوساسو در شمال شرق کشور برخاسته‌اند تا «محموله‌ای را به منطقه دارفور سودان منتقل کنند».

او جزئیات بیشتری ارائه نکرد، اما طبق گزارش‌ها امارات از فرودگاه بوساسو برای ارسال سلاح و اعزام مزدور برای نیروهای پشتیبانی سریع استفاده می‌کند.

گفت‌وگوهای صلح در چه وضعی است؟

آمریکا در ماه‌های اخیر تلاش‌های دیپلماتیک خود را در قالب سازوکار چهارجانبه‌، شامل عربستان، مصر و امارات، افزایش داده تا ابتدا آتش‌بسی سه‌ماهه برقرار شود و سپس توافقی برای آتش‌بس دائمی به دست بیاید.

اما گفته می‌شود «اختلاف‌های کشورهای عربی» حاضر در مذاکرات، روند دستیابی به آتش‌بس را تضعیف کرده است. در ۶ نوامبر، نیروهای پشتیبانی سریع با آتش‌بس پیشنهادی موافقت کردند، اما ارتش سودان هنوز واکنشی نشان نداده است.

ارتش با حضور امارات در مذاکرات مخالفت کرده و بنا بر گزارش‌ها خواهان حضور ترکیه و قطر شده است.

با توجه به مواضع سخت دو طرف و شکل‌گیری ائتلاف‌های مستقیم و غیرمستقیم، امید چندانی به پایان سریع جنگ وجود ندارد.