اینترنت ایران در حال بازگشت است، اما نه برای همه

بیش از سه هفته پس از آنکه حکومت ایران شدیدترین قطع اینترنت در تاریخ این کشور را اعمال کرد، نشانه‌هایی از بازگشت اتصال به اینترنت جهانی دیده می‌شود؛ با این حال دسترسی همچنان بی‌ثبات است و به نظر می‌رسد به‌شدت کنترل می‌شود.

قطع گسترده اینترنت به‌عنوان تلاشی برای مهار جریان اطلاعات برای آگاهی‌رسانی در زمینه سرکوب خشونت‌بار معترضان از سوی نیروهای امنیتی در بیش از ۲۰۰ شهر ارزیابی شده است. سرکوبی که به گفته نهادهای حقوق بشری به کشته‌شدن هزاران نفر انجامیده است. ناظران حقوق اینترنت می‌گویند اعتراضات ممکن است به حکومت ایران فرصتی داده باشد تا برنامه‌های درازمدت خود برای تشدید کنترل بر اینترنت را شتاب دهند، اقدامی که در شرایط عادی احتمالا با مخالفت‌هایی روبه‌رو می‌شد.

یکی از وعده‌های دولت مسعود پزشکیان از ابتدا رفع فیلترینگ عنوان شده بود. با این حال تا پیش از اعتراضات اخیر کشمکش گروه‌های مختلف در حاکمیت باعث شده بود این مسئله عملا لاینحل باقی بماند. البته زمزمه‌ اجرای طرح‌هایی چون اینترنت طبقاتی هر از چندگاه به گوش می‌رسید و نشانه‌هایی از آمادگی زیرساخت‌های آن دیده می‌شد.

حالا پس از نزدیک به سه هفته قطع تقریبا کامل، کارشناسانی که اتصال اینترنت در ایران را بررسی می‌کنند می‌گویند داده‌های ترافیک از بازگشت حدود ۵۰ درصد دسترسی به نسبت سطح پیش از قطع اینترنت حکایت دارد.‌ آنها البته این دسترسی‌ را ناپایدار ارزیابی کرده‌اند. این امر پرسش‌هایی را درباره اینکه چه کسانی و تحت چه شرایطی قادر به اتصال آزاد به اینترنت جهانی هستند مطرح کرده است.

داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در کنتیک، شرکت مستقر در کالیفرنیا که در زمینه اندازه‌گیری ترافیک اینترنت فعالیت می‌کند، به بی‌بی‌سی گفت که رفتار شبکه اینترنت ایران شبیه به بازگشت کامل اتصال نیست: «آنچه می‌بینیم بازگشت به وضعیت عادی نیست. پلتفرم‌های اصلی در ساعات مختلف روز به‌طور متناوب اجازه دسترسی پیدا می‌کنند یا مسدود می‌شوند.»

او گفت این الگو می‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که مسئولان همچنان در حال تنظیم یا آزمایش یک سامانه جدید مسدودسازی ترافیک اینترنت هستند. به باور او داده‌ها حاکی از آن است که تغییرات به‌صورت لحظه‌ای اعمال می‌شود، نه در قالب یک بازگشت پایدار.

داگ مادوری افزود که توصیف این الگو دشوار بوده، زیرا رفتار شبکه در طول روز تغییر می‌کند. او گفت بر اساس داده‌های ترافیک، بعید نیست مقام‌های ایران در حال ساخت یا تنظیم تدریجی یک سامانه جدید برای مسدودسازی ترافیک باشند؛ امری که نشان می‌دهد این تغییرات بیشتر حاصل آزمون‌وخطای لحظه‌ای است تا نشانه‌ای از بازگشت پایدار اتصال به وضعیت عادی.

اتصال‌های ناپایدار

امیر رشیدی، مدیر امنیت سایبری و حقوق دیجیتال در گروه میان، می‌گوید دسترسی به اینترنت در ایران «همچنان در وضعیت قطع‌شدگی» قرار دارد. به باور او، دلیل آنکه اکنون کاربران بیشتری ظاهرا قادر به اتصال هستند، به فرآیندی بازمی‌گردد که او آن را «دسترسی فهرست‌سفید» می‌نامد؛ بخشی از یک نظام طبقاتی که در آن دسترسی به اینترنت جهانی دیگر خودکار نیست و به‌صورت گزینشی و مشروط به تایید اعطا می‌شود.

این ارزیابی را دیگر گروه‌های مستقل پایش اینترنت نیز تایید می‌کنند. آلپ توکر، بنیان‌گذار و مدیر نت‌بلاکس به برنامه ۶۰ دقیقه بی‌بی‌سی فارسی گفته است که داده‌های سازمانش نشان‌دهنده اتصال محدود و ناپایدار در داخل ایران است، نه بازگشت کامل اینترنت. به گفته او، الگوهای ترافیک حاکی از دسترسی گزینشی برای کاربران یا خدمات خاص است و بخش بزرگی از کشور عملا همچنان آفلاین است؛ تصویری که با ادعاهای رسمی درباره بازگشت اینترنت در تضاد قرار دارد.

روزنامه اصلاح‌طلب شرق، سه‌شنبه ۷ بهمن گزارش داد که با وجود ادعای برخی مقام‌ها مبنی بر بازگشت اینترنت موبایل، بسیاری از کاربران همچنان به دسترسی کامل دست نیافته‌اند و تنها به‌صورت مقطعی و برای بازه‌های بسیار کوتاه، آن هم اغلب پس از تلاش‌های مکرر، قادر به اتصال هستند.

دسترسی به وب‌سایت‌های خبری ایران نیز تا همین اواخر عمدتا ناممکن بود و تنها شمار اندکی از خارج کشور قابل مشاهده بودند. خبرگزاری تسنیم، از رسانه‌های نزدیک به سپاه پاسداران تنها رسانه بزرگ بود که وب‌سایتش در تمام مدت قطع گسترده اینترنت در دسترس باقی ماند. در روزهای اخیر، بسیاری از روزنامه‌ها از جمله شرق و سایت‌های خبری دیگر از خارج کشور قابل دسترسی شده‌اند.

به نوشته شرق دسترسی به اینترنت در ایران قرار است عملا به چندین سطح تقسیم شده و دامنه آن از قطع کامل تا دسترسی عادی را در بر می‌گیرد.

به نوشته شرق دسترسی اینترنت به ۸ سطح تقسیم می‌شود که سطح ۸ به معنی قطع کامل و سطح ۱ دسترسی عادی به اینترنت. شرق از قول منابعی مدعی شده است که شورای عالی امنیت ملی وعده داده دسترسی به اینترنت که حالا در سطح ۵ است، بیشتر خواهد شد و به سطح دو یعنی یک قدم تا اینترنت عادی می‌رسد. این روزنامه می‌افزاید پیام‌رسان‌های خارجی، از جمله واتس‌اپ، همچنان محدود خواهند ماند.

هم‌زمان، در روزهای اخیر بسیاری از کاربران گزارش داده‌اند که توانسته‌اند با جهان خارج ارتباط برقرار کنند و از خدماتی مانند گوگل میت، تلگرام، فیس‌بوک مسنجر یا فیس‌تایم برای تماس با اعضای خانواده استفاده کنند.

امیر رشیدی می‌گوید این بهبود به معنای بازگشایی اینترنت نیست. به گفته او، اعطای گزینشی دسترسی به برخی گروه‌ها یا خدمات می‌تواند «اندکی فضای بیشتر» در شبکه ایجاد کند و به ابزارهایی مانند وی‌پی‌ان اجازه دهد، هرچند کوتاه‌مدت، برای کاربران بیشتری کار کند.

با این حال، او معتقد نیست مقام‌ها استفاده گسترده از وی پی‌ان را برای مدت طولانی تحمل کنند. رشیدی می‌گوید: «تا زمانی که حتی امکان انتقال یک بیت داده وجود داشته باشد، می‌توان راه‌هایی برای استفاده از وی‌پی‌ان پیدا کرد.» اما به گفته او، شواهد موجود نشان می‌دهد حکومت ایران مصمم‌ است مانع از کارکرد وی‌پی‌ان‌ها شود و کنترل اینکه چه کسانی و چگونه به اینترنت وصل می‌شوند را در دست داشته باشد.

آینده مبهم اینترنت در ایران

نهادهای حقوق بشری می‌گویند این کنترل بر اتصال اینترنت نقش مهمی در محدودکردن جریان اطلاعات درباره سرکوب معترضان داشته است. قطع اینترنت از شب ۱۸ دی آغاز شد، زمانی که اعتراض‌ها شدت گرفت و نیروهای امنیتی با استفاده از قوه قهریه مرگبار واکنش نشان دادند.

خبرگزاری فعالان حقوق بشر (هرانا) اعلام کرده که تا ۸ بهمن، جان‌باختن دست‌کم ۶۴۷۹ نفر را از زمان آغاز اعتراض‌ها در ۷ دی تایید کرده است. از این تعداد ۶۰۹۲ معترض، ۲۱۴ نفر از نیروهای نظامی و حکومتی و ۵۵ نفر غیرمعترضان غیرنظامی شناسایی شده‌اند. هرانا اعلام کرده است که در حال بررسی ۱۷۰۹۱ مورد گزارش کشته‌شده دیگر است.

به نظر می‌رسد با وجود هزینه‌های اقتصادی سنگین محدودیت‌های طولانی‌مدت اینترنت و فشارهای فزاینده از سوی فعالان اقتصادی، حکومت ایران همچنان به روند اعمال محدودیت‌ها برای دسترسی به اینترنت جهانی ادامه می‌دهد. راه‌حل‌هایی چون ثبت‌نام و تایید صلاحیت برای دسترسی به اینترنت نیز در راستای اجرای طرح اینترنت طبقاتی ارزیابی می‌شود. دسترسی‌هایی سهمیه‌بندی‌شده، زمان‌مند و مشروط به نظارت و احراز هویت که با انتقاد فعالان اقتصادی روبرو شده است.

ناظران آزادی اینترنت پیش‌تر هشدار داده بودند که مسئولان حکومت ایران به‌سرعت در حال استقرار سامانه‌ها و مقررات تازه‌ با هدف قطع ایران از اینترنت بین‌المللی هستند.

روز پنجشنبه ۹ بهمن، پایگاه اطلاع رسانی اینترنتی سیتنا که اخبار فناوری را در ایران پوشش می‌دهد، از قول مهندسان شبکه، علت بی‌ثباتی و تجربه‌های متفاوت کاربران ایرانی در اتصال به اینترنت را ترکیبی از عوامل فنی دانست.

به نوشته سیتنا، این هفته در برخی ساعات بعضی از کاربران بدون فیلترشکن به اینستاگرام وصل می‌شدند و برخی دیگر قادر به باز کردن ساده‌ترین سرویس‌ها نبودند.

مهندسان به مواردی از عوامل فنی اشاره کرده‌اند که باعث قطع و وصل‌های پی‌درپی، افزایش تاخیر و افت کیفیت ارتباط شده و کاربران آن را به‌صورت اتصال شانسی تجربه می‌کنند. این نشریه از قول برخی متخصصان نوشت که «این ناپایداری می‌تواند نشانه‌ای از تغییرات ساختاری گسترده‌تر در معماری اینترنت کشور باشد.»

با نگاهی به داده‌های ترافیک در روزهای اخیر، داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در کنتیک، می‌گوید الگوهایی که می‌بیند نشان می‌دهد بازگشت کامل دسترسی به اینترنت «ممکن است هرگز رخ ندهد.»

ناظران حقوق اینترنت می‌گویند آنچه اکنون در حال شکل‌گیری است، اجرای تدریجی الگویی است که در آن دسترسی به اینترنت مشروط، گزینشی و منوط به تایید است. آنها امیدی به بازگشت به اتصال آزاد و همگانی ندارند، مگر آنکه اراده‌ای سیاسی در حاکمیت ایران تصمیم به تغییر این روند بگیرد.