نسلکشی سربرنیتسا؛ در هولناکترین کشتار جمعی در خاک اروپا پس از جنگ جهانی دوم چه اتفاقی افتاد؟
منبع تصویر، Joe Klamar / AFP via Getty
امسال سیامین سالگرد کشتار سربرنیتساست که سازمان ملل آن را نسلکشی شمرده است.
این کشتار در طی جنگ بوسنی (۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵) رخ داد که بین گروههای مختلف صربهای بوسنیایی و مسلمانان بوسنیایی و کرواتها اتفاق افتاد.
جنگجویان صرب بوسنیایی تقریباً ۸ هزار مرد و پسر مسلمان را در شهر سربرنیتسا که تحت حفاظت سازمان بود به قتل رساندند.
گفته میشود حدود هزار جسد هنوز شناسایی نشدهاند.
در سال ۲۰۲۴، سازمان ملل متحد یازدهم ژوئیه را روز گرامیداشت سالانه قربانیان این کشتار اعلام کرد.
در سربرنیتسا چه اتفاقی افتاد؟
جنگ در بوسنی پس از فروپاشی یوگسلاوی در اوایل دهه ۱۹۹۰ آغاز شد. یوگسلاوی که فدراسیونی متشکل از شش جمهوری بود، اقوامی چون صربها، کرواتها، بوسنیاییها، مسلمانان، آلبانیاییها، اسلوونیاییها و دیگران را زیر چتر یک رژیم کمونیستی نسبتاً معتدل به رهبری رئیسجمهور یوسیپ بروز تیتو گرد هم آورده بود.
پس از مرگ تیتو در سال ۱۹۸۰، گروهها و جمهوریهای مختلف داخل یوگسلاوی خواستار حق تصمیمگیری و خودگردانی بیشتر شدند و این درخواستها به اعلام استقلال برخی از آنها انجامید.
در بوسنی، یکی از کشورهایی که پس از فروپاشی یوگسلاوی شکل گرفت، سه گروه با هم درگیر بودند – صربهای بوسنیایی با پشتیبانی صربستان، مردم بوسنیایی و کرواتها.
حدود ۴۰ هزار مسلمان بوسنیایی در آن زمان در شهر سربرنیتسا زندگی میکردند. بسیاری از آنها بهدلیل عملیات پاکسازی قومی از سوی صربهای بوسنیایی در جنگ بوسنی (۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵) مجبور به فرار از سایر نقاط کشور شده و به این شهر پناه برده بودند.
در سال ۱۹۹۳، سازمان ملل سربرنیتسا را به عنوان منطقه امن اعلام کرد و گروه کوچکی از نیروهای حافظ صلح بینالمللی مأمور حفاظت از آن در برابر هرگونه حملهای شدند.
در ۱۱ ژوئیه ۱۹۹۵، یگانهای صرب بوسنی به فرماندهی ژنرال راتکو ملادیچ به شهر یورش بردند و نیروهای حافظ صلح سازمان ملل را که قادر به حفاظت از غیرنظامیان پناهگرفته در آنجا نبودند، شکست دادند.
منبع تصویر، Roger Hutchings/In Pictures Ltd./Corbis via Getty Images
وقتی ارتش صربهای بوسنی وارد شهر شد، حدود ۲۰ هزار مسلمان، که عمدتاً زنان، کودکان و افراد ناتوان بودند، به اردوگاه سازمان ملل که در پوتوچاری، منطقهای نزدیک، قرار داشت و تحت کنترل نیروهای حافظ صلح هلندی بود، پناه بردند.
با افزایش خشونتها، نیروهای حافظ صلح سازمان ملل تسلیم شدند. زنان و کودکان بوسنیایی سوار بر اتوبوس شده و به مناطق امن منتقل شدند.
اما مهاجمان، مردان و پسران را با خود بردند.
آنها را یا بهصورت دستهجمعی کشتند یا هنگام تلاش برای فرار از طریق تپههای جنگلی اطراف سربرنیتسا به قتل رساندند.
در کمتر از دو هفته، نیروهای صرب به صورت برنامهریزیشده بیش از ۸۰۰۰ نفر را به قتل رساندند. حدود ۱۰۰۰ نفر دیگر هنوز مفقودند یا شناسایی نشدهاند.
با بالا گرفتن خشونتها در منطقهای که سازمان ملل آن را «منطقه امن» اعلام کرده بود، نیروهای حافظ صلح که تنها به سلاحهای سبک مجهز بودند، هیچ اقدامی انجام ندادند.
حکم دادگاه چه بود؟
منبع تصویر، AFP via Getty Images
دادگاه بینالمللی کیفری برای یوگسلاوی سابق، دادگاهی وابسته به سازمان ملل در لاهه، نزدیک به ۵۰ صرب بوسنیایی از جمله راتکو ملادیچ و رادوان کاراجیچ، رهبر صربهای بوسنی، را بهخاطر جنایات جنگی در سربرنیتسا محکوم کرد.
ملادیچ و کارادزیچ به جرم نسلکشی به حبس ابد محکوم شدند و در جریان محاکمه، شواهدی از برنامهریزی گسترده برای این قتلعام ارائه شد.
قاضی پرونده آلفونس اوریه از دادگاه بینالمللی جنایی برای یوگسلاوی سابق پیش از صدور حکم حبس ابد برای ملادیچ در سال ۲۰۱۷ گفت: «جرایم مرتکبشده از هولناکترین جنایتهای شناختهشده در تاریخ بشر هستند و شامل نسلکشی و قتلعام گسترده، جرایمی علیه بشریت، میشوند.»
دادگاه شهادتهای هولناک و تکاندهنده بازماندگان و بستگان کشتهشدگان را شنید.
بعضی مردان را زندهبهگور کرده بودند و برخی بزرگسالان مجبور شده بودند شاهد قتل فرزندانشان باشند.
بسیاری از قربانیان قتلعام سربرنیتسا در قبرستان پوتوچاری نزدیک آنجا دفن شدهاند. هزاران سنگ قبر ساده سفیدرنگ در میدانی در دامنه تپهای قرار گرفتهاند که اطرافش را جنگل فرا گرفته است.
کوفی عنان، دبیرکل سابق سازمان ملل، بعدها گفت: «فاجعه سربرنیتسا تا ابد بر تاریخ سازمان ملل سایه خواهد افکند.»
«جنایت بود ولی نسلکشی نبود»
منبع تصویر، CORBIS/Sygma via Getty Images
اما بیشتر صربهای بوسنی و بسیاری از مردم صربستان بارها منکر این شدهاند که آنچه در سال ۱۹۹۵ در سربرنیتسا رخ داد، نسلکشی بوده است.
در سال ۲۰۲۴، نمایندگان صرب بوسنیایی گزارشی را تصویب کردند که کشتار ۸۰۰۰ مسلمان در زمان جنگ بوسنی در سربرنیتسا را نسلکشی نمیداند.
میلوراد دودیک، رهبر آنها، عملیات ارتش صربهای بوسنی در سربرنیتسا را یک «اشتباه بزرگ» خواند.
دودیک گفت: «جنایت بود ولی نسلکشی نبود.»
آنها میگویند که بیشتر این ۲۰۰۰ نفر، سربازان مسلمان بوسنیایی بودند که در نبرد کشته شدهاند و در نتیجه، تلفات جنگی محسوب میشوند. همچنین، عدهای میگویند که این کشتارها «انتقام همه صربهایی بود که در روستاهای اطراف سربرنیتسا کشته شده بودند.»
قطعنامه سازمان ملل که ۱۱ ژوئیه را روز بینالمللی تأمل و یادبود نسلکشی سربرنیتسا اعلام کرده است، هرگونه انکار قتل عام و تجلیل از جنایتکاران جنگی را نیز محکوم کرده است.
ترکیب جمعیتی منطقه اکنون چگونه است؟
قبل از جنگ دهه ۱۹۹۰، سربرنیتسا عمدتاً شهری با جمعیت مسلمان بوسنیایی بود. در حال حاضر، بیشتر جمعیت آن را صربها تشکیل میدهند.
پس از جنگ، بوسنی به دو قسمت تقسیم شد – جمهوری صربسکا و فدراسیون بوسنی و هرزگووین. سربرنیتسا در جمهوری صربسکا واقع است.
در سالهای پس از جنگ در سربرنیتسا، جمعیت بوسنیاک کاهش یافت و جمعیت صرب افزایش پیدا کرد.
بیشتر جمعیت ساکن جمهوری صربسکا صربها هستند و بوسنیاکهای مسلمان در فدراسیون بوسنی و هرزگووین اکثریت دارند.
