چرا «توپ‌های نپتون» پر از پلاستیک در سواحل دریا یافت می‌شوند

توپ‌های نپتون یا پوزیدونیا اوشنیکا Posidonia oceanica، دسته‌های کروی و به هم فشرده علف‌های دریایی هستند که بیشتر در دریای مدیترانه یافت می‌شوند. قرن‌هاست که از این علف‌ها برای بسته‌بندی، استفاده به عنوان تشک و حتی عایق‌بندی خانه‌ها استفاده شده است.

اما پژوهشگران دانشگاه بارسلونا دریافته‌اند که این توپ‌های اسفنجی به طور خودجوش عملکرد دیگری نیز دارند: پاک کردن ذرات پلاستیک موجود در اقیانوس از کف دریا.

منشاء میکروپلاستیک‌ها - ذراتی با اندازه کمتر از ۵ میلی‌متر - در اقیانوس‌ها اغلب اقلامی مانند کیسه‌های پلاستیکی، بطری و تورهای ماهیگیری است که بشر در اقیانوس رها کرده است. ذرات پلاستیکی می‌توانند به سلامت ما آسیب برسانند و بر جنبه‌های مختلف بدن، از عملکرد استخوان و مغز گرفته تا هورمون‌ها، تاثیر بگذارند.

اگرچه بیشتر آلودگی‌های پلاستیکی از خشکی سرچشمه می‌گیرند، اما این آلودگی‌ها به کف اقیانوس‌ها از جمله مراتع علف‌های دریایی رسوب می‌کنند.

آنا سانچز-ویدال، نویسنده اصلی گزارش تحقیقات دانشگاه بارسلونا، می‌گوید هنگام عبور آب از مراتع پوزیدونیا، برگ‌های آن سرعت آب را کاهش می‌دهند «و جریان‌های آب کمتری در مراتع علف دریایی وجود دارد، بنابراین کربن و رسوبات دیگر در اینجا به دام می‌افتند و اینها به عنوان پناهگاهی برای تنوع زیستی عمل می‌کنند.»

اما این مراتع زیرآبیِ مواج، غلظت‌های بالاتر شامل ذرات و قطعات کوچک پلاستیک را نیز جمع می‌کنند. هر ساله، بین ۱.۱۵ تا ۲.۴۱ میلیون تن پلاستیک از رودخانه‌ها به دریاها راه می‌یابند. اگر رودخانه وارد دریایی شود که پوزیدونیا در آن رشد می‌کند، مقداری از آن پلاستیک به دام می‌افتد و در همانجا انباشته می‌شود. البته تمامی پلاستیک رها شده در مراتع پوزیدونیا به دام نمی‌افتند.

هر پاییز، برگ‌های پوزیدونیا می‌ریزد. این رشته‌های پرزدار سرشار از پلیمر آلی لیگنین، که ماده‌ای سفت است، به صورت توپ‌های متراکم به هم می‌پیچند. سانچز-ویدال می‌گوید: «این الیاف هنگام حرکت، ذرات و قطعات پلاستیک چسبیده به آنها را منتقل می‌کنند.» محققان تخمین زدند که مراتع دریایی ممکن است سالانه نزدیک به ۹۰۰ میلیون قطعه پلاستیک را در دریای مدیترانه به دام بیندازند.

در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، گروه پژوهشی سانچز-ویدال توپ‌های علف دریایی را که به چهار ساحل جزیره مایورکا اسپانیا رسیده بودند بررسی کردند. پژوهشگران در نیمی از نمونه‌های برگ علف‌های دریایی یافت شده در سواحل سا مارینا، سون سرا د مارینا، کوستا دلس پینز و اس پرگونز پتیتس، تا ۶۰۰ قطعه پلاستیک در هر کیلوگرم برگ، پیدا کردند.

تنها ۱۷ درصد از توپ‌های نپتون حاوی پلاستیک بودند، اما در محل‌هایی که پیدا شدند، پلاستیک به طور متراکم در آنها بسته‌بندی شده بود به نحوی که در هر کیلوگرم نزدیک به ۱۵۰۰ قطعه پلاستیک یافت شد. توپ‌هایی که فشرده‌تر بودند به طور موثرتری پلاستیک‌ها را به دام انداخته بودند.

سانچز-ویدال می‌گوید: «پس از انتشار مقاله ما، بسیاری از مردم شروع به ارسال [تصاویر] توپ‌های غول‌پیکر نپتون برای من کردند. اینها توپ‌هایی هستند که قطعات بزرگتر و قابل مشاهده‌ پلاستیک را به دام می‌اندازند.»

او توضیح می‌دهد که «بعضی وقت‌ها نوار بهداشتی، تامپون، و دستمال مرطوب هم در آنها یافت شد - چیزهایی که مقدار زیادی سلولز دارند و در نتیجه ته‌نشین می‌شوند.» او به شوخی می‌گوید: «نه، واقعا دلم نمی‌خواست عکس آن چیزها را هم دریافت کنم.»

اکوسیستم ساحلی سانچز-ویدال می‌گوید تلاطم دریا، به‌ویژه هنگام طوفان‌ها و جزر و مد، می‌تواند گوی‌های نپتون را از کف دریا جدا کنند. برخی از گوی‌های نپتون به آب‌های عمیق‌تر رانده می‌شوند، و برخی دیگر به ساحل می‌رسند.

او می‌گوید: «ما می‌گوییم این راهی است که دریا زباله‌هایی را که هرگز قرار نبوده در کف دریا باشند، به ما بازمی‌گرداند.»

اما سانچز-ویدال تأکید دارد که گوی‌ نپتون راه‌حلی برای مشکل پلاستیک رها شده در اقیانوس نیست. او می‌گوید: «ما هرگز به آنها به عنوان یک راه حل یا راهی برای پاکسازی زباله از دریا نگاه نمی‌کنیم.»

او از هر کسی که گوی‌های نپتون را پیدا می‌کند، می‌خواهد که آنها را در همان جایی که هستند - در ساحل یا داخل اقیانوس – به حال خود رها کند. او هشدار می‌دهد: «این گوی‌ها رطوبت و مواد مغذی را به ساحل می‌آورند. اگر آنها را جابجا کنیم، این اکوسیستم ساحلی نوظهور را از بین می‌بریم.»

در حال حاضر، وسعت و تعداد مراتع علف‌های دریایی در جهان رو به کاهش هستند. مطالعه جدیدی نشان داد که مساحت جهانی مناطق از علف‌های دریایی از اواخر قرن نوزدهم تا کنون ۲۹ درصد کاهش یافته است. علف‌های دریایی را تنزل کیفیت آب، توسعه و ساخت و ساز در سواحل دریاها برای استفاده انسان، ظهور گونه‌های مهاجم، افزایش دمای اقیانوس و بالا آمدن سطح دریا به خطر انداخته است. در شرق مدیترانه، علف دریایی پوزیدونیا با تهدید مداوم و فزاینده‌ موج گرما و آلودگی صنعتی روبرو است. مراتع گونه‌ای دیگر از این گیاه در استرالیا با نام پوزیدونیایی استرالیایی نیز با وجود تلاش‌ برای حفاظت آنها، در حال کاهش است.

اما در مدیترانه، تلاش محلی برای احیای علف‌های دریایی همچنان ادامه دارد که از آن جمله می‌توان به جنگل دریایی رد الکتریکا در خلیج پولنسا، اسپانیا، و پروژه دانشمند-شهروند Posidonia Gardeners در سیسیل و مالت اشاره کرد.

چمنزارهای علف دریایی ارائه دهنده خدمات حیاتی زیست‌محیطی هستند - بهبود کیفیت آب، جذب دی اکسید کربن، محافظت از خطوط ساحلی و خدمت به عنوان مهد کودک و پناهگاه برای گونه‌های مختلف جانوران دریایی.

سانچز-ویدال اضافه می‌کند: «اما کاشتن علفزارهای دریایی در همه جا به عنوان فیلتری برای جذب قطعات و ذرات پلاستیک نیز راه حل این مشکل نیست.»

او می‌گوید، راه حل واقعی در مقابله با منشاء آلودگی نهفته است «ما فقط باید از ورود پلاستیک به دریا جلوگیری کنیم - و این به معنای کاهش تولید و مصرف پلاستیک است.»