محصولی معجزهآسا یا کابوس آلودگی؛ آیا کشورها میتوانند مشکل آلودگی پلاستیکی را حل کنند؟
منبع تصویر، Nipah Dennis/Bloomberg/Getty Images
- نویسنده, اسمی استالارد
- شغل, خبرنگار علم و محیط زیست، بیبیسی
تولید پلاستیک در صد سال گذشته بهطرز چشمگیری افزایش یافته است. برای برخی، محصولی معجزهآسا بوده و برای برخی دیگر، کابوسی از جنس آلودگی.
دانشمندان تخمین زدهاند که نزدیک به ۲۰۰ تریلیون قطعه پلاستیک در آبهای جهان شناور است؛ و اگر چارهای اندیشیده نشود، این رقم ممکن است سه برابر شود.
در سال ۲۰۲۲، کشورها توافق کردند برای کاهش ضایعات پلاستیکی و مواد شیمیایی زیانباری که در برخی انواع آن وجود دارد، یک پیمان جهانی الزامآور تدوین کنند. اما با گذشت دو سال، هنوز توافق نهایی حاصل نشده است.
کشورهای جهان بار دیگر در نشستی از سوی سازمان ملل در ژنو گرد هم آمدهاند. آیا اینبار میتوانند به توافقی برای مهار این حجم از مصرف پلاستیک دست یابند؟
چرا پلاستیک محصولی تا این حد ارزشمند بهحساب میآید؟
انسانها صدها سال است که از موادی با منشأ طبیعی و دارای خواصی مشابه پلاستیک استفاده میکنند؛ موادی مانند لاستیک، شاخ حیوانات و شلاک (صمغ طبیعی).
اما در قرن بیستم، تولید انبوه پلاستیکهای مصنوعی آغاز شد؛ موادی که از فراوری سوختهای فسیلی بهدست میآیند.
پلاستیک بهدلیل تنوع کاربرد، استحکام و مقاومت در برابر حرارت، به مادهای بسیار کارآمد تبدیل شد؛ از لولههای فاضلاب گرفته تا تجهیزات حیاتی پزشکی و حتی پوشاک.
دکتر آلیس هورتون، پژوهشگر مرکز ملی اقیانوسشناسی بریتانیا، میگوید پلاستیک در مدتزمانی بسیار کوتاه، تقریباً در همه جنبههای زندگی ما نفوذ کرده، بیآنکه واقعاً پیامدهای آن را درک کرده باشیم.
او توضیح میدهد: «نسبت به قدمت حیات روی زمین، پلاستیکها مدت زیادی نیست که وجود دارند. حتی هنوز افرادی زندهاند که در کودکی هیچگونه تماس یا تجربهای با پلاستیک نداشتهاند. همین موضوع، این ماده را تا حدی نگرانکننده میکند.»
«رشد استفاده از پلاستیک آنقدر سریع بوده که امروز تقریباً در همهچیز از آن استفاده میشود، و ما تازه داریم متوجه میشویم که ممکن است پیامدهایی جدی بههمراه داشته باشد.»
پلاستیکها چه تأثیری بر سیاره ما دارند؟
تولید پلاستیک در چند دهه اخیر بهصورت تصاعدی رشد کرده است. در سال ۱۹۵۰ تنها ۲ میلیون تن پلاستیک تولید میشد، اما تا سال ۲۰۲۲ این رقم به ۴۷۵ میلیون تن رسید.
با وجود قابلیت استفاده مجدد پلاستیک، بهدلیل هزینه بالا و نبود زیرساختهای مناسب برای بازیافت، تنها بخش بسیار کوچکی از آن بازیافت میشود. بر اساس تحلیلی منتشرشده در نشریه نیچر، حدود ۶۰ درصد از پلاستیکهای تولیدی تنها یکبار مصرف میشوند و تنها حدود ۱۰ درصد از کل پلاستیکها بازیافت میگردند.
تحقیقات نشان دادهاند که پلاستیک در محیطهای دریایی تجمع مییابد و برای حیاتوحش مشکلساز میشود، چراکه بسیاری از جانوران دریایی آن را با غذا اشتباه میگیرند.
زینب سادن، مسئول سیاستگذاری جهانی پلاستیک در صندوق جهانی طبیعت، میگوید: «جانوران دریایی پلاستیک را با غذا اشتباه میگیرند، که این مسئله به آسیب اندامهای داخلی آنها منجر میشود و حتی ممکن است باعث مرگشان شود، زیرا قادر به هضم آن نیستند.»
او میافزاید که جانوران همچنین ممکن است در تورهای ماهیگیری رهاشده یا بستهبندیهای پلاستیکی که از طریق سیستمهای فاضلاب به دریا راه پیدا کردهاند، گرفتار شوند.
بیشتر پلاستیکها پس از ورود به طبیعت، بهتدریج به قطعاتی ریزتر و ریزتر تبدیل میشوند که به آنها «میکروپلاستیک» گفته میشود.
میکروپلاستیکها در گسترهای وسیع از مناطق جغرافیایی کشف شدهاند؛ از اعماق اقیانوسها تا قله کوهها، و در تمام گونههای زیستی که تاکنون مورد بررسی قرار گرفتهاند، ردپایی از آنها دیده شده است.
تحقیقات همچنان ادامه دارد تا تأثیر کامل این ذرات ریز بر حیات مشخصتر شود. برخی گونهها مقاومت بیشتری نشان میدهند، اما دکتر آلیس هورتون از مرکز ملی اقیانوسشناسی هشدار میدهد که از یک نقطه به بعد، آسیب به جانوران اجتنابناپذیر است.
او میگوید: «وقتی پلاستیک در بافتهای بدن تجمع پیدا میکند، التهاب، آسیب سلولی و تغییرات هورمونی را مشاهده میکنیم. این پیامدها الزاماً به مرگ فوری منجر نمیشوند، اما آثار تجمعی و بلندمدتی دارند؛ بهگونهای که موجود زنده بهتدریج ضعیفتر و بیمارتر میشود، تا جایی که یا به بیماری جدی مبتلا میشود یا میمیرد.»
آیا پلاستیکها برای انسان هم مضر هستند؟
بر اساس گزارشی تازه از گروهی از متخصصان، پلاستیکها یک «خطر جدی، روبهگسترش و کمتر شناختهشده» برای سلامت انسان بهشمار میآیند.
گزارش شمارش معکوس لنست (The Lancet Countdown) تخمین میزند که بیماریها و مرگومیرهای ناشی از آنچه «بحران پلاستیک» خوانده میشود، هر سال دستکم ۱/۵ تریلیون دلار (حدود ۱/۱ تریلیون پوند) هزینه در حوزه سلامت به جامعه جهانی تحمیل میکند.
منبع تصویر، Gerald Anderson/Anadolu/Getty Images
این تأثیرات دامنه گستردهای دارند؛ از آلودگی هوا در مراحل تولید پلاستیک گرفته تا افزایش خطر ابتلا به سرطان، بیماریهای تنفسی و حتی سقط جنین بهدلیل ورود ترکیبات پلاستیکی به بدن انسان.
پلاستیکها حاوی بیش از ۱۶ هزار نوع ماده شیمیایی هستند؛ از رنگها گرفته تا مواد ضدحریق، که برخی از آنها سمی و سرطانزا محسوب میشوند.
با وجود شواهد علمی فزاینده درباره خطرات پلاستیک، گزارش لانست هشدار میدهد که هنوز درباره ترکیبات موجود در بیشتر محصولات پلاستیکی شفافیت کافی وجود ندارد. اطلاعات درباره تاثیر تنها یکچهارم این مواد شیمیایی در دست است، و از میان آنها، ۷۵ درصد «بسیار خطرناک» تشخیص داده شدهاند.
کشورها دنبال توافق بر سر چه چیزهایی هستند؟
در سال ۲۰۲۲، کشورها توافق کردند ظرف دو سال، یک پیمان جهانی برای مقابله با این مسئله تدوین شود.
اما پس از پنج دور مذاکره، مهلت تعیینشده در دسامبر ۲۰۲۴ گذشت و هیچ پیمانی به امضا نرسید.
روز سهشنبه، بیش از ۱۷۰ کشور دوباره در یک نشست سازمان ملل گرد هم آمدند تا شاید اینبار به توافق برسند. محورهای اصلی مورد مذاکره به شرح زیر است:
- هدفگذاری برای کاهش تولید پلاستیکهای یکبارمصرف
- ممنوعیت برخی از زیانبارترین مواد شیمیایی موجود در پلاستیک
- تدوین استانداردهای مشترک طراحی برای محصولات پلاستیکی
- تأمین مالی اجرای این برنامه
راب اپسومر، مسئول ارشد حوزه پلاستیک و مالی در بنیاد الن مکآرتور، نهادی که همراه با شرکا «ائتلاف کسبوکارها برای پیمان جهانی پلاستیک» را پیش میبرد، میگوید محصولاتی که ملزم به رعایت استانداردهای طراحی یکسان باشند، میتوانند بازیافت را بهبود دهند، هزینهها را کاهش دهند و تقاضا برای پلاستیک بکر را کم کنند.
اختلاف بر سر کاهش تولید یا افزایش بازیافت
راب اپسومر برای توضیح ساده میگوید: «برای مثال، اگر بطری نوشیدنی رنگی باشد، ارزش مواد بازیافتی آن تقریباً نصف بطری شفاف و بدون رنگ است.»
نزدیک به ۱۰۰ کشور، از جمله بریتانیا، خواستار پیمانی «بلندپروازانه» هستند که شامل تعهد به محدود کردن سطح تولید پلاستیک نیز باشد.
اما گروهی از کشورهای تولیدکننده نفت مانند روسیه و عربستان سعودی بهشدت با این رویکرد مخالفت کردهاند. آنها معتقدند تمرکز مذاکرات نباید بر کاهش تولید باشد، بلکه باید بر افزایش بازیافت متمرکز شود.
پیشبینی میشود در سالهای آینده، با رویآوردن کشورها به فناوریهای پاک، تقاضا برای نفت در حوزه انرژی و حملونقل کاهش یابد. در چنین شرایطی، پلاستیک میتواند یکی از معدود بازارهای در حال رشد برای صنعت نفت باقی بماند. بنابراین، هرگونه تلاش برای محدود کردن تولید، میتواند در کوتاهمدت برای کشورهای نفتی آسیب اقتصادی بههمراه داشته باشد.
با این حال، نبود مقررات جهانی شفاف برای بسیاری از مصرفکنندگان و تولیدکنندگان پلاستیک نیز هزینهساز است.
اپسومر میگوید: «این یک ریسک اساسی است. هیچ کسبوکاری نمیخواهد بستهبندی محصولش، با نام برندش، سر از خیابانها یا اقیانوسها دربیاورد.»
او همچنین اشاره میکند که شرکتها مجبورند هر سال خود را با صدها استاندارد جدید درباره پلاستیک در کشورهای مختلف تطبیق دهند که این امر نیز هزینهبر است.
ائتلاف کسبوکارها، که شرکتهایی چون نستله و یونیلیور از اعضای آن هستند، از دولتها خواستهاند با وضع مالیاتهای هماهنگشده بر کسبوکارها، هزینههای بازیافت و پاکسازی زبالههای پلاستیکی را تأمین کنند.
برای کاهش زبالههای پلاستیکی چه کاری از ما برمیآید؟
بزرگترین منبع زبالههای پلاستیکی در محیطزیست، پلاستیکهای یکبارمصرف هستند و بیشترین مصرف روزمرهٔ ما نیز از طریق بستهبندی مواد غذایی صورت میگیرد.
اگر غذای بیرونبر میگیرید، میتوانید از ظرف یا لیوان قابل استفاده مجدد بهره ببرید. هنگام خرید میوه و سبزی هم بهتر است یک کیسهٔ دربسته و قابل استفاده مجدد همراه داشته باشید.
برآوردها نشان میدهد بیش از یکچهارم میکروپلاستیکهای موجود در محیط، ناشی از لاستیک خودروها است.
برای کسانی که امکانش را دارند، پیادهروی، دوچرخهسواری یا همسفری با دوستان و همسایهها میتواند کمک کند.
همچنین بهتر است از پلاستیکهایی که راحتتر به میکروپلاستیک تبدیل میشوند پرهیز کنید، مانند آدامس و اکلیل.
امروزه برای بسیاری از این موارد، جایگزینهای غیرپلاستیکی وجود دارد، پس میتوان بدون آسیب به طبیعت، همچنان از حضور در جشنوارهها و مهمانیها لذت برد.
