کاهش کارخانه‌ها در بلخ و فرار سرمایه‌ها از شمال افغانستان به ازبکستان

در پارک صنعتی امیرعلی شیرنوایی در حومه‌ شرقی شهر مزار شریف، مرکز ولایت بلخ در شمال افغانستان تا سال ۲۰۱۴ نزدیک به ۳۰۰ کارخانه تولید مواد غذایی، پوشاک و مواد ساختمانی فعالیت داشتند. براساس آمار رسمی این کارخانه‌ها تا ۲۵ درصد نیاز ولایت‌های شمال افغانستان را تولید می‌کردند.

با گذشت زمان اکنون دروازه وردوی پارک صنعتی امیرعلی شیرنوایی بیشتر اوقات بسته است و تنها افراد معدودی که بیشتر نگهبانان این کارخانه‌های هستند، آنجا تردد دارند. این روزها عبور و مرور خودروهای باربری مملو از محصولاتی که در این کارخانه ها تولید میشدند هم به چشم نمی‌خورد.

برای اطلاع از وضعیت فعالیت این کارخانه‌های تولیدی سری به این محل زدم و دریافتم که بسیاری از این کارخانه‌ها بسته است و تنها از دو سه ساختمان می‌شد صدای ماشین‌ها را شنید.

در همین حال در پشت دروازه بسیاری از کارخانه‌ها لوحه/تابلوی اعلانات برای کرایه/اجاره را می‌شد دید.

وارد یکی از کارخانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ کارخانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های فعال می‌شوم که عایق ساختمانی می‌سازد. در تمام این کارخانه تنها دو نفر کارگر مشغول کار هستند. حمیدگل، مدیر این کارخانه نیز برای پیگیری سفارشی از سوی یکی از مشتریانش امروز آمده تا با کارگران خود صحبت کند.

حمیدگل می گوید که شش سال پیش زمانیکه این کارخانه را راه انداخته بود ٣٠ نفر کارگر استخدام کرده بود. او گفت در ابتدا کسب و کارش خوب بود و سالانه ۱۵تا ۲۰ تن تولید داشت که بشتر به ولایت‌های شمالی کشور می فرستاد.

او می‌گوید، اما حالا کار ساخت و ساز ساختمانی بسیار کاهش یافته و این تاثیرات مستقیمی بر تولیدات آنها گذاشته است. حمید گل می افزاید که در ظرف سال های اخیر، هفته ها و ماه‌ها سپری می‌شود تا چند مورد سفارش دریافت کند چنانکه تمام تولید سال گذشته وی ٣ تن عایق تعمیراتی بوده و همین موضوع باعث شده تا شمار کارگرانش هم از ٣٠ نفر به ٢ تن کاهش پیدا کند.

آرش یونسی، رئیس اتاق تجارت و صنایع بلخ می‌گوید که در مجموع از سال ۲۰۱۴ به این سو، میلیون‌ها دلار سرمایه از شمال افغانستان به تدریج فرار کرده است.

صدها کارخانه بسته شده‌اند

رئیس اتاق تجارت و صنایع بلخ می‌گوید که پیش از سال ۲۰۱۴ حدود ۳۰۰ کارخانه تولیدی در ولایت بلخ فعالیت داشتند که اغلب آنها بسته شده و از ا ین جمله تنها نزدیک به ۷۰ کارخانه باقیمانده که آنها هم تنها ماهانه یک یا دوبار تولید محدود دارند.

آرش یونسی دلیل عمده کاهش تولیدات در این کارخانه‌ها و فرار سرمایه‌ها از شمال افغانستان را ناامنی و ناموفق بودن سیاست‌های دولت در حمایت از سرمایه‌گذاران میداند.

براساس اظهارات آقای یونسی نزدیک به ۲۰۰ شرکت تنها در یکسال گذشته سرمایه‌های خود را از افغانستان به کشور ازبکستان انتقال داده‌اند. به نظر او سهولت‌هایی را که ازبکستان برای سرمایه‌گذاران فراهم کرده باعث شده این تاجران کسب و کار شان را به آن کشور منتقل کنند.

افزایش ناآرامی‌ها در طی دو سال گذشته در ولایت‌های شمال افغانستان کسب و کار تجاری و سرمایه گذاری‌ها را با رکود روبرو کرده است.

بیم از سرقت‌های مسلحانه، آدم‌ربایی و حملات انتحاری مهم‌ترین دلایل نگرانی سرمایه‌گذاران در شمال است. نزدیک به دو سال پیش یک حمله‌کننده انتحاری خود را در برابر رستوران منصور، در ۱۰۰ متری جنوب زیارت منصوب به حضرت علی، در قلب شهر مزارشریف منفجر کرد که در اثر آن چند تن از مشتریان این رستورانت از جمله یک تن از بزرگان قومی هدف قرار گرفتند.

منصور مالک این رستوران می‌گوید که پس از آن حادثه مشتریان دایمی خود را از دست داد و خودش هم به شدت آسیب روانی دید چنانکه دیگر نتوانسته به اصطلاح سرپای خود بایستد و به تجارت ادامه بدهد.

او می‌گوید:"پسران کوچکم روزانه پس از مکتب/مدرسه به رستورانم سر می‌زدند ولی پس از آن حمله هر روز دلهره داشتم که حمله‌ا‌ی دیگری صورت نگیرد، بنابرین تصمیم گرفتم تجارتم را به شهر ترمذ ازبکستان انتقال دهم، حالا در ترمذ مشغول ساختن یک رستوران هستم، تاکنون همه چیز خوب پیش می‌رود، ازبکستان زمین، برق، قرارداد خوب و از همه مهمتر مصونیت جانی به من و فرزندانم مساعد کرده است."

به نظر منصور همین تسهیلات باعث شده که شمار زیادی از افغان‌ها اکنون در ازبکستان سرمایه‌گذاری کنند.

"طالبان و زورمندان عامل فرار سرمایه‌ها"

ذبیح الله کاکر، عضو شورای ولایتی بلخ و از سرمایه‌گذاران این ولایت می‌گوید که تاجران مجبورند برای ادامه فعالیت‌هایشان به طالبان و زورمندان محلی باج بدهند، امری که باعث ناامیدی گسترده در بین تاجران شده است. به گفته وی علاوه بر دولت گروه طالبان نیز از مردم جداگانه مالیات می‌گیرند.

پشتنه افغان، یکی از زنان تجارت‌پیشه در شهر مزارشریف است که در هفت سال گذشته چندین کارخانه کوچک را راه انداخته بود و ده‌ها زن در این کارخانه‌ها در بخش‌ خیاطی، تولید آب میوه، شیرینی‌پزی و رستوران ویژه زنان کار می‌کردند اما او اکنون تمامی تجارت‌های خود را بدلیل آنچه که "رشوه‌ستانی‌ها و مداخله زورمندان" می‌خواند، متوقف کرده است.

خانم افغان به بی‌بی‌سی گفت: "به زورمندان گفتم که اگر منظور شما رشوه‌گرفتن است من بشما رشوه نمی‌دهم. می‌خواهم کار کنم و این حق من است. جایی را که برای راه اندازی رستوران ویژه زنان داده بودند پر از کثافات (زباله) بود، با مشکلات زیاد محل را پاک کردم و رستورانم فعال شد."

او می‌گوید که ۱۲ نفر زن در این رستوران کار می‌کردند. او گفت به دلیل اینکه در انتخابات پارلمانی سال ۱۳۹۷ از یک نامزد حمایت می‌کرد و عکس‌های او را بر دیوار‌های رستورانت خود نصب کرده بود طرفداران یکی از روزمندان محلی, رستورانش را غارت کردند و در و پنجره‌ای آنرا شکستند."

شجاع الدین شجاع، معاون والی بلخ هم می‌پذیرد که ناامنی در چند سال گذشته سبب فرار سرمایه‌ها از شمال شده اما او می‌گوید تاکنون شکایت جدی‌ای از مداخله زورمندان و یا باج‌گیری از تاجران دریافت نکرده‌اند.

شهر مزارشریف درشمال افغانستان باوجود کاهش در گراف سرمایه‌گذاری‌های بزرگ، هنوز پناهگاه نسبتا امنی برای هزاران آواره داخلی است که از جنگ‌های داخلی در ولایت‌های شمالی فرار کرده‌اند.

ولایت بلخ به دلیل همسایگی با کشور ازبکستان و اتصال خط آهن از ازبکستان به این ولایت، از مهترین شهرهای تجاری افغانستان محسوب می‌شود. چندی قبل اولین محموله تجاری افغانستان هم از همین ولایت با خط آهن به چین صادر شد.