انتخابات ۹۶؛ جابه‌جایی قدرت در ایران چه تاثیری بر افغانستان می‌گذارد؟

ایران در آستانه برگزاری دوازدهمین دور انتخابات ریاست جمهوری‌اش قرار دارد. رویدادی که از جهاتی برای افغانستان نیز مهم است. ایران در شانزده سال گذشته از همکاران عرصۀ بازسازی در افغانستان بوده است.

دولت ایران یک میلیارد دلار کمک به افغانستان پس از طالبان تعهد کرده که تا کنون بیش از ۵۰۰ میلیون آن‌ را پرداخته است.

بخش بزرگی از این مبلغ روی بخش‌های فرهنگی هزینه شده است. برگزاری نمایشگاه‌ها و همایش‌ها، تاسیس مراکز علمی و آموزشی و حمایت از مدارس دینی شیعیان در ولایت‌های مختلف افغانستان از تلاش‌های ایران برای تاثیرگذاری فرهنگی در این کشور است.

هرچند در سال‌های پسین روابط کابل و تهران شاهد دگرگونی چندانی نبوده اما گمانه‌هایی که از تماس رهبران ایران با گروه طالبان وجود دارد، نگرانی‌ها و پرسش‌هایی را درباره چشم‌انداز روابط دو کشور به‌وجود آورده است.

در یکی دو سال گذشته برخی مقام‌های محلی ایران را به همکاری با گروه طالبان متهم کرده‌اند. از جمله والیان ولایت جنوبی هلمند و ولایت غربی فراه گفته بودند که ایران تسلیحات جنگی در اختیار طالبان قرار داده‌ است تا داعش را در افغانستان تضعیف کند.

در سفر هفتۀ پیش جواد ظریف وزیر خارجه ایران به کابل هم اشرف‌غنی تاکید کرد که ثبات افغانستان نباید قربانی رقابت‌های منطقه‌یی شود.

او گفت که تروریستان، دشمنان مشترک افغانستان و ایران اند و این کشور هیچگاهی تروریستان را در آغوش نمی‎‌گیرد و از آنها استفاده ابزاری نمی‌کند.

آقای ظریف هم بر اهمیت امنیت افغانستان برای ایران تاکید کرد و گفت دولت ایران از مردم افغانستان و حکومت وحدت ملی حمایت می‎کند.

اشرف‌غنی رییس جمهوری افغانستان در سفر سال گذشته‌اش به ایران از آقای روحانی همتای ایرانی‌اش خواسته بود که روابط‌ کشورش با افغانستان باید "دولت محور" باشد.

دولت افغانستان که روابط با کشورهای منطقه را حلقه اول روابط خارجی‌اش تعریف کرده، در رابطه‌ با ایران، بر محورهای مشخصی مانند بندر چابهار، استفاده از خطوط آهن و توسعۀ نقاط سرحدی توجه دارد.

از سویی هم به نظر می‌رسد توجه دولت کنونی افغانستان برای تنظیم آب کشور و تلاش برای عملی کردن معاهدۀ آب هلمند، ایران را نگران کرده است.

معاهده‌ای که سرازیر شدن آب افغانستان به ایران را محدود می‌کند. هرچند دولت ایران با عملی شدن این معاهده در ظاهر موافق است اما آقای ظریف در سفرش به کابل بر حل موضوع آب بین دو کشور و لزوم همکاری برای رسیدن به نتیجه در این زمینه تاکید کرد و گفت که حل این مشکل به سود محیط زیست هر دو کشور است.

این حرف‌ها در حالی مطرح می‌شود که ساخت بند سلما در ولایت غربی هرات و آغاز کار بخش سوم بند کمال‌‍خان روی دریای هلمند در این اواخر، ایران را بیشتر از پیش نگران کرده است.

هرچند رابطه بین کابل و تهران در یک نگاه کلی بیشتر متاثر از نوع رابطۀ آن‌ها با واشنگتن است؛ با این همه انتظار می‌رود اولویت‌های سیاست خارجی دولت بعدی ایران در قبال افغانستان تغییر چندانی نکند.

فردین هاشمی؛ استاد دانشگاه کابل دربارۀ چشم‌انداز روابط افغانستان و ایران پس از انتخابات ۱۳۹۶ می‌گوید:" هر قدر تنش بین آمریکا و ایران کاهش یابد، سیاست خارجی ایران در برابر افغانستان به جهت مثبت تغییر می‌کند. از دید من شانس آقای روحانی برای پیروزی در انتخابات بیشتر است. چه او یا هرنامزد دیگری که پیروز انتخابات ایران باشد، پالیسی اساسی‌اش را بر محور موضوعات آب، امنیت و مهاجرین در مقابل افغانستان تدوین خواهد کرد."

این استاد دانشگاه باور دارد که مشکل آب بین دو کشور در کوتاه‌مدت حل نمی‌شود و در کنار آب بحث حضور آمریکا در افغانستان و نوع مبارزه با گروه‌های تروریستی که در این کشور فعالیت دارند، از دیگر موضوعاتی‌ست که کابل و تهران "نگاه متفاوت" به آن دارد. اما "امنیت" از موضوعات اساسی است که دو طرف "نگاه مشترک" به آن دارند.

ذاکرحسین ارشاد، پژوهشگر روابط بین‎الملل درمورد جایگاه کابل در صفحۀ تازه‌ای که با انتخابات پیش‌رو در تهران باز خواهد شد، می‌گوید: "جابه‌جایی قدرت در ایران به عنوان همسایۀ غربی افغانستان ممکن است تغییراتی جزئی را به همراه داشته باشد، اما لزوماً تغییرات اساسی را در روابط دو کشور به همراه نخواهد داشت. به‌دلیل این‌که با جابه‌جایی افراد، سیاست‌ها و راهبردهای کلانی که معطوف به سیاست‌ورزی منطقه است، تغییر نخواهد کرد."

از دید این پژوهشگر افغان، انتقال قدرت از یک فرد به فرد دیگر در ایران ممکن است سیاست‌های کلان منطقه‌ای را متأثر بسازد، ولی تجربۀ سیاسی ایران نشان داده که در سیاست این کشور در قبال افغانستان و دیگر همسایه‎‌ها تغییر چندانی رونما نمی‌شود. به همین دلیل چه یکی از نمایندگان اصلاح‌طلب پیروز انتخابات شود یا یک نامزد اصول‌گرا؛ فرق زیادی به حال افغانستان نمی‌کند.

مجیب‌رحمان رحیمی، سخنگوی رییس اجرایی افغانستان بر ادامۀ روابط نیک با همسایۀ غربی امیدوار است و می‌گوید:" ما در گذشته ها هم با ایران روابط خوب داشتیم، در دورۀ آقای روحانی این رابطه ادامه پیدا کرد. سفرهایی در سطح رییس جمهوری و رییس اجرایی به ایران صورت گرفت و در بخش‌های مختلف همکاری بین دو کشور گسترش یافت. ما امیدوار هستیم این روند با دولتی که پس از انتخابات در ایران روی کار می‌آید، ادامه یابد."

با این‌همه برخی کارشاسان افغان با توجه به حضور آمریکا در کشور، نگاه نامزدان اصلاح‌طلب در انتخابات ایران را با سیاست‌های کنونی افغانستان نزدیک‌تر می‌دانند و امیدوارند رییس جمهوری بعدی ایران، در تعامل با افغانستان محدودیت‌های این کشور را درک نموده و بر گسترش رابطه بین کابل و تهران تلاش نماید.