حکمتیار نیامد؛ سنگ‌اندازی نظام یا اختلاف درون حزبی؟

دولت افغانستان و رهبران حزب اسلامی به بی‌بی‌سی می‌گفتند که گلبدین حکمتیار، رهبر شورشی حزب اسلامی نهایتا تا نوروز امسال به کابل بازخواهد گشت؛ به آغاز سال ۱۳۹۶ خورشیدی تنها دو روز مانده ‌است، اما به‌نظر می‌رسد که چشم‌انداز روز نو برای آقای حکمتیار خیلی هم روشن نیست.

این رهبر ۶۹ ساله حزب اسلامی به دنبال امضا پیمان صلح، سه ماه پیش عهد کرد که قانون اساسی را "بپذیرد" و در بدل معافیت قضایی از "خشونت" دست بکشد.

آقای حکمتیار چنان پیشینه پرفراز و نشیبی دارد که ادغام مجددش در زندگی عادی در پایتخت افغانستان به این سادگی هم قابل پیش‌بینی نیست.

ستون فقرات موافقت‌نامه صلح دولت با حزب اسلامی، تعهدات دوجانبه‌ای است که برخی از آن تاکنون اجرایی نشده ‌است.

بیشتر بخوانید:

محور اصلی موافقت‌نامه صلح با حزب اسلامی دست کشیدن آقای حکمتیار از خشونت و پیروی از قانون اساسی افغانستان و در مقابل فراهم شدن فرصت سیاست‌ورزی مشروع برای او از سوی دولت است. در این راستا کابل توانسته نام حکمتیار را از فهرست تحریم‌های سازمان ملل متحد بیرون کند، ولی مهم‌ترین تعهد حزب اسلامی تاهنوز اجرایی نشده است: خلع سلاح تمام نیروهایش به ویژه صدها محافظ شخصی گلبدین حکمتیار.

به نظر می‌رسد دولت افغانستان از این بیم دارد که ورود آقای حکمتیار در بین صدها شبه‌نظامی مسلح که سالها از کابل دور بوده‌اند، اوضاع شهر را به هم زند و حساسیت‌ ایجاد کند.

برای آقای حکمتیار هم دشوار است که تأمین امنیت شخصی خود را به دست نیروهایی بسپارد که تا همین دیروز او را دشمن می‌دانستند. با توجه به فضای بی‌اعتمادی که در سال‌های دراز کشمکش سیاسی و نظامی افغانستان شکل گرفته، گذشتن از این سد زمان‌گیر به نظر می‌رسد.

اما جنجالی‌تر از آن، به گفته مقام‌های افغان فعالیت حدود ده هزار نیروی وابسته به حزب اسلامی در میدان‌های شورش است که در نبود حکمتیار با تغییر نام و نشان به طالبان یا دیگر گروه‌های افراط‌گرای اسلامی پیوسته و لازم است در روند صلح جاری، خلع سلاح و به زندگی عادی برگردند.

دو طرف توافق کرده‌اند که نیروهای حزب اسلامی را جذب قوای مسلح افغانستان کنند و پذیرش آنها در واحدهای سربازان پلیس و ارتش افغانستان، به ضمانت‌های محکم امنیتی برای جلوگیری از هر نوع تشنج الزامی است.

کمیسیونی برای انجام این امر تشکیل شده که کار آن در مراحل خیلی ابتدایی قرار دارد.

مقام‌های افغان عضو کمیسیون می‌گویند که پیشرفت زیادی به ویژه در زمینه نیروهای حزب در جنوب و غرب کشور وجود ندارد.

مساله رهایی زندانیان حزب اسلامی به دیگر نقطه اختلاف تبدیل شده است. مذاکره‌کنندگان آقای حکمتیار که فرزند، دو داماد و رئیس بخش سیاسی حزب اسلامی در راس آن قرار دارند، در مرحله اول انتظار داشتند بیش از ۷۰۰ نفر از افراد وابسته به حزب که در زندان‌های افغانستان در بند هستند، آزاد شوند. افرادی میان این زندانیان هستند که به اتهام سازماندهی حملات انتحاری، بمبگذاری، قاچاق مواد مخدر و قتل بازداشت شده‌اند.

دولت افغانستان در پی گفتگوهای فشرده این فهرست را به حدود ۲۰۰ نفر کاهش داده است. دولت راضی شده که تنها ۶۰ نفر را آزاد کند: کسانیکه در میدانهای نبرد دستگیر شده‌اند، ادعای حق العبدی (شکایت/شاکی خصوصی) در رابطه به آنان وجود ندارد و در حملات انتحاری دخالت نداشته‌اند.

کریم امین، مذاکره کننده ارشد حزب اسلامی، پیش از این گفته بود که آقای حکمتیار به لحاظ اخلاقی درست نمی‌بیند زندگی آسوده‌ای در کابل برای خود دست‌وپا کند در حالی‌که هوادارانش زندانی باشند.

اما یک مساله دیگر هم است که بربازگشت آقای حکمتیار سایه انداخته است؛ مخالفت‌های درون و بیرون حزبی در داخل حزب اسلامی که خیلی هم برجسته نمی‌شود.

حزب آقای حکمتیار که سالهاست در انزوای سیاسی به سر می‌برد، در ١٥ سال گذشته به چند شاخه‌ کوچک منشعب شده و رهبران هر یک از آنها در ساختار جدید سیاسی افغانستان از جایگاهی برخوردار شده‌اند.

دستکم عبدالهادی ارغندیوال، قاضی امین وقاد ، خالد فاروقی، وحیدالله سباوون و جمعه خان همدرد برای خود رهبران قدرتمند و بانفوذی شده‌اند که دشوار است بخواهند این جایگاه را به آسانی از دست بدهند.

برخی در این مدت به تدریج از آقای حکمتیار فاصله گرفته‌اند و در برخی موارد به منتقد پیدا و پنهان او تبدیل شده‌اند. شماری به عنوان مأمور بلندپایه دولت انجام وظیفه می‌کنند و شماری دیگر دستی در تجارت و مدیریت دارند.

اکرم خپلواک، مشاور سیاسی رئیس جمهوری که مسئولیت پیشبرد گفتگوهای صلح با آقای حکمتیار را به عهده دارد، این اختلافات درونی را یکی از عوامل اساسی در تطبیق روند صلح آقای حکمتیار می‌داند.

اما نمایندگان حزب اسلامی گفته‌اند که آقای حکمتیار به ایفای نقش در دولت کنونی تمایلی ندارد. او به مساله‌ای چشم دوخته که برای دولتمردان افغانستان می‌تواند چالش‌زا باشد: آمادگی حزب اسلامی برای شرکت در انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری آینده.

نگرانی جدی که در حلقات سیاسی و دولتی مورد بحث بوده است توان بسیج همگانی حکمتیار به ویژه در مناطق جنوب و شرق کشور است که می‌تواند از او یک گزینه قدرتمند در مقابل رهبران تکنوکرات افغانستان بسازد.

مشاوران نزدیک آقای حکمتیار از "سنگ اندازی در درون نظام" در راه اجرایی شدن توافقات صلح سخن می‌گویند.

اما حامد کرزی، رئیس جمهوری پیشین افغانستان که در دولت کنونی از او به نام "مشر/رهبر ملی" یاد می‌شود در پاسخ به سوالم که از او شش ماه پیش پرسیدم آیا با آمدن حکمتیار جایگاه رهبری او و کسانی مانند او زیر سایه قرار نمی‌گیرد، گفت:" قرار بگیرد، هیچ پروا ندارد."