کام خشک درختان زیتون در نزدیکی بزرگترین رودخانه افغانستان

مقام‌های محلی ننگرهار در شرق افغانستان می‌گویند بی‌توجهی دولت مرکزی، بزرگ‌ترین پروژه باغ‌های زیتون این کشور را بی‌ثمر کرده ‌است. به گفته این مقام‌ها، حاصل باغ‌های زیتون در سال‌ ۱۳۹۵ صفر بوده‌، در حالی که افغانستان در دهۀ ۱۳۶۰ خورشیدی از صادرکنندگان فراورده‌های زیتون به روسیه و آسیای مرکزی بود.

هرچند زیتون بطور وحشی از گذشته‌های دور در برخی از ولایت‌های افغانستان مانند خوست، کنر، ننگرهار، لغمان، نورستان و پکتیا وجود داشته است، اما احداث باغ‌های زیتون در دو طرف کانال معروف ننگرهار به سال ۱۳۴۹ باز می‌گردد. حدود یک میلیون درخت در بیش از ۴۸۰۰ هکتار زمین کاشته شده‌اند.

رشته‌گزارش‌های درباره ولایت ننگرهار را اینجا بخوانید:

+ دانشگاه اسلامی ننگرهار؛ سرمایه‌گذاری عربستان، سنگ‌اندازی شورشیان

+ چرا کودکان هندو و سیک به مکتب‌های رسمی افغانستان نمی‌روند؟

این پروژه افغانستان را در کنار اسپانیا، ایتالیا، یونان و آمریکا، جزء ۲۵ کشور اصلی توسعه دهنده درختان زیتون در جهان قرار داد. هرچند آتش جنگ‌های سه دهه اخیر درختان زیادی را نابود کرد، باقی‌مانده باغ‌های زیتون هنوز زینت بخش دشت‌های وسیع دو طرف کانال و جاده منتهی به بندر تورخم است. دولت انتظار دارد با سر و سامان دادن به این باغ‌ها، افغانستان را دوباره به چرخه تولید روغن زیتون باز گرداند.

اکنون فصل شاخه‌‌بری درختان است و باغبان‌های دولتی در ۴۰۰ هکتار زمین سرگرم کار هستند. شاه مقصود به همراه گروهی از همکارانش روزهاست که سرگرم کارند. او تقریبا چهل سال، به اندازه طول عمر این درختان در این باغ کار کرده و آمدن و رفتن دستکم چهار حکومت را شاهد بوده‌ است.

او که از درختی بالا رفته تا شاخه‌های بلند آن‌را بزند می‌گوید باغ‌های زیتون در زمان طالبان از ثمر باز نماند، اما امروز که میلیاردها دلار به کشور سرازیر شده، این باغ‌ها به جنگل وحشی تبدیل شده‌اند.

به گفته این باغبان پیر: "در وقت طالبان کود دهی بود، نرم کاری بود و آبیاری بود. به درختان کود سیاه و سفید می‌دادیم. قدر و عزت باغ‌ها زیاد بود. امنیتش خوب بود. حالا کسی نمی‌تواند به این منطقه امنیت بدهد. خرد و بزرگ می‌آیند و شاخه‌ها را می‌شکنند. واتر پمپ آب بالا نمی‌کند. ریاست برق اگر دلش بود برق می‌دهد اگر نبود، نه."

باغ‌های زیتون ننگرهار از پروژه‌های مستقل دولت‌های گذشته بوده که اتحاد جماهیر شوروی از آن حمایت می‌کرد.

غلام حضرت عبدالرحیم‌زی، رئیس کانال ننگرهار به بی‌بی‌سی گفت: "پروژه به این ترتیب مستقل بود که در زمان روس‌ها مستقیم از مسکو حمایت می‌شد. از قبیل موتر(خودرو)، وسایل تخنیکی (فنی)، کود، ادویه‌جات (سموم) و سایر ضروریات از اتحاد جماهیر شوروی می‌آمد."

به گفته آقای عبدالرحیم‌زی، از زمانی که عواید زیتون به حساب دولت واریز می‌شود، این باغ‌ها دیگر شادابی لازم ندارد و غوره‌های زیتون سبز نشده، زرد می‌شود:

"در سال ۱۳۸۵ بنا بر فرمان رئیس جمهوری، برق کانال به شرکت ملی برق افغانستان(برشنا) انتقال یافت اما آنها به ما برق نمی‌دهند. از همین رو، باغ‌های ما با کم‌آبی مواجه شده‌اند. تا چهل درصد درختان ما که آب برایشان نمی‌رسد، خشک شدند."

رئیس کانال ننگرهار می‌گوید که سد برق "درونته" در سال ۱۹۶۴ بر روی رودخانه کابل - از بزرگترین رودخانه‌ها در افغانستان- ساخته شد تا برق لازم را برای رساندن آب به مزارع اطراف کانال فراهم کند. ۶۳ درصد برق آن به پروژه‌های زراعتی کانال داده می‌شد و بقیه به ساکنان شهر جلال آباد می‌رسید که در آن زمان جمعیت کمی داشت.

او می‌گوید: "فعلا برای ما 'میتر' (کنتور) گذاشته‌اند و برق به قیمت هر کیلو وات ساعت ۱۳.۵ افغانی حساب می‌شود. ده پمپ روشن می‌شود که در هر ساعت پنج مگاوات برق ضرورت دارد. این پول برای ما سنگین تمام می‌شود. "

محصول درختان زیتون در اطراف این کانال در اوجش به ۸۰۰۰ تن زیتون می‌رسید. کم توجهی و عدم تخصیص بودجه، این حاصل را در سال جاری به صفر رسانده‌ است. آقای عبدالرحیم‌زی می‌گوید اگر یک سال بودجه‌ای به این پروژه اختصاص ‌یابد، دو تا سه سال دیگر از بودجه خبری نیست:

"در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ کانال بودجه نداشت. در سال ۱۳۹۲ بودجه رسید و ما درسال بعدش حدود ۳۰۰ تن حاصل گرفتیم. در سال ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴بودجه نداشت از این رو در سال ۱۳۹۵ حاصل نداریم."

کانال ننگرهار ٧١ کیلومتر طول دارد. کار ساخت آن در سال ١٣٣٧ به کمک اتحاد شوروى سابق شروع شد و در سال ١٣٥١به پایان رسید.

آقای عبدالرحیم‌زی می‌گوید در حال حاضر به دلیل نرسیدن آب، "حدود ۵۰ درصد باغ‌ها در فارم (مزارع) 'هده' از بین رفته است."

کار ساخت کارخانه تولید زیتون در سال ۱۳۵۷ شروع شد و در ۱۳۶۳ به بهره برداری رسید. این کارخانه‌ تنها مرکز تولید فراوده‌های زیتون در کشور است.

امام جان، مدیر تولید کارخانه می‌گوید که اوج تولید کارخانه به دوره آغازش برمی‌گردد. زمانی که حمایت گسترده مالی و فنی اتحاد جماهیر شوروی سابق این باغ‌ها را هم پوشش می‌داد:

"از سال ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۷ با اتحاد جماهیر شوروی قرارداد داشتیم. تولید اینجا به اتحاد جماهیر شوروی صادر می‌شد. از میوه سبز آن آچار (ترشی) یا زیتون شور و از میوه پخته آن روغن تولید می‌شد."

به گفته امام جان ماشین‌های اصلی کارخانه ساخت اتحاد جماهیر شوروی است. ولی اکنون در این کارخانه ۳ نوع دستگاه از ۳ کشور پاکستان، ایتالیا و روسیه نصب شده ‌است.

افغانستان حالا نه تنها صادر کننده زیتون نیست بلکه فراوردهای زیتون مورد نیاز خود را از اسپانیا و ترکیه وارد می‌کند.