ناگفتههای نیمروز ۲؛ نگرانی بلوچها از فراموشی زبان و فرهنگ
- نویسنده, ارشاد هنریار
- شغل, بیبیسی افغانستان
افغانستان کشور اقلیتهاست. اقلیتهای قومی و مذهبی که در گوشه و کنار این کشور زندگی میکنند. یکی از گروههای قومی که بین افغانستان، پاکستان و ایران تقسیم شده، بلوچها هستند. آنان بیشتر در امتداد مرزهای افغانستان با همسایههای غربی، ایران و جنوبی، پاکستان؛ سکونت دارند. با امکانات اندک و شیوه زندگی سنتی.
سلسله گزارشهای 'ناگفتههای نیمروز :'
جمعیت واقعی بلوچها در کُل افغانستان مشخص نیست، ولی سازمان اطلاعات مرکزی شمار آنان را حدود ۵۰۰ هزار نفر تخمین زده است.
بلوچهای افغانستان تاریخ کهن و فرهنگ پُرباری دارند.
بیشتراقلیت بلوچهای افغانستان در ولایت نیمروز در مرز ایران ساکن هستند. مردمانی که در مناطق روستایی زندگی میکنند تا حد زیادی فرهنگ سنتی شان را حفظ کردهاند. اما خانوادههایی که در شهرها بهسر میبرند تا حد زیادی زیر تاثیر زندگی شهری قرار گرفتهاند.
عیدمحمد مصدق که خودش فعال فرهنگی قوم بلوچ در نیمروز است، میگوید: "متاسفانه ما در یک منطقه جغرافیایی جبراً محصور شدهایم و این رنج مشترک بلوچهای افغانستان، پاکستان و ایران است. از دولت مرکزی میخواهیم برای حفظ ارزشهای فرهنگی اقلیتها به ویژه قوم بلوچ توجه کنند."
عملی نشدن قانون آموزش اقلیتها به زبان مادری که در قانون اساسی افغانستان آمده، نگرانی بلوچهای افغانستان را از نابودی زبان بلوچی در میان نسل نو آنان بیشتر کرده است.
گلایۀ بلوچها تنها از بیتوجهی به ارزشهای فرهنگی آنان نیست. صدای نارضایتی آنان از سهم نداشتن در قدرت سیاسی در کشور بارها بلند شده است.
ولسوالیها/شهرستانهای چخانسور، چهار بُرجک و کنگ از مناطق اصلی بلوچنشین در نیمروز است. کشاورزی و مالداری پیشۀ اصلی مردم در این مناطق بوده است. اما خشکسالی ده سال اخیر یک نان شان را نیم نان کرده و سبب مهاجرت شمار زیادی از آنان به ویژه به ایران و پاکستان شده است. به رغم مشکلات فراوان که دارند، جشن و شادی مردم بلوچ در برخی مواقع سال برپاست.
ما در سفر به ولایت نیمروز برای اشتراک در میله (جشن) بلوچها سری به ولسوالی چخانسور زدیم تا وضعیت اجتماعی و فرهنگی آنها را از نزدیک مشاهده کنیم.
سوارکاری بخشی از رسوم بومی این گروه قومی است. سوارکاران بلوچ اسب را رفیق رزم و بزم شان میدانند و در مراسم شادی نمایشهای اسبسواری راهاندازی میکنند.
رقص و موسیقی از گذشتههای دور در میان قوم بلوچ رواج داشته است. رقص و پایکوبی بلوچها هم سبک خاصی دارد. دهلنواز در میان همه میایستد و با چوبهای مخصوص به دو سوی دهل میکوبد.
گروهی که دایره وار گرد او حلقه میزنند و هرکدام دو چوب خمچه (چوپ باریک و بلند) مانند در دست دارند؛ میرقصند و چوب بازی میکنند. سروز یا غیچک بلوچی که که امروز کمتر کسی با آن آشناست، ساز اصلی بلوچها و دمساز مراسم شادی آنهاست.
غذاهای بومی بلوچها آیینهای از شرایط فرهنگی، اقتصادی و محیط زیستی آنهاست. غذاهایی که کم کم در سطح ملی رایج میشوند. از جمله کباب تنوری بلوچی که بیشتر از سوی مردان تهیه میشود.
سبک معماری و نمای بیرونی خانههای مردم بلوچ در نیمروز ساده و گنبدی است. دمای هوا در نیمروز بلند است و این خانهها در تابستان سرد و در زمستان گرم هستند. بلوچها با هنر انگشتان خود به زندگی و اینخانهها رنگ و رو میدهند.
نقش زنان بلوچ در گردش چرخهای زندگی پر رنگ است؛ از خانواده گرفته تا جامعه و سیاست. از دو نمایندۀ بلوچها در پارلمان افغانستان یکی هم زن است. برخلاف بسیاری اقوام، زنان بلوچ خیلی در بند سنت گرفتار نیستند.
ملالی احمدی فعال مدنی بلوچ میگوید: "خوشبختانه خشونت در برابر زنان در میان قوم بلوچ بسیار کم است. کسی با آموزش و کار زنان و دختران در بیرون مخالف نیست و ازدواجهای اجباری و بد دادن دختران هم نسبت به سایر اقوام در میان ما کم است."
قالی و گلیم بافی، سفالگری، نمدمالی و سوزندوزی از رشتههای مهم صنایع دستی بلوچها در افغانستان است که رنگینی فرهنگ و وضعیت خوب اقتصادی آنان را در گذشته نهچندان دور نشان میدهد.
امروزه ورق برگشته، کیسههای شان خالیتر شده و نگرانی شان بیشتر. نگرانی از قرارگرفتن زبان و فرهنگ در سایه فراموشی...
