ਲਾਪਰਵਾਹ ਨੌਜਵਾਨ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਿਤਾ ਤੱਕ

ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਏ ਅਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸਬਕ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦਾ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਬਣੇ।

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪੋਰਬੰਦਰ ਤੋਂ ਰਾਜਕੋਟ ਲੈ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਚੰਗੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਸਿਖਾਈ ਗਈ। 

13 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਕੋਟ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਸੀ ਤੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਕਸਤੂਰਬਾ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਭਾਵ ਕਿ ਉਹ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਇੱਕ ਬਾਗੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਉਮਰੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ 'ਚ ਪਾਪ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ' ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬੜੇ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਜਦੋਂ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਏ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਮੋਹਨਦਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਮਗਰੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤੀਰੇ 'ਤੇ ਬੜਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, "ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤ ਮੰਨਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਭਾਰੂ ਨਾ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਮੇਰੀਆਂ ਬਾਹਾਂ 'ਚ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ।"

ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤੇ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਹਾਰ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਨਮੋਸ਼ੀ ਭਰੇ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਝੱਟ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।

ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੇਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਸਾਮਾਨ ਸਣੇ ਡੱਬੇ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਅਣ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਟਾਲ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਣ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਛੇੜੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਵੈ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸੱਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਵਰਗੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ।

ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਧੋਤੀ ਪਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਵੇਲੇ ਦਾ ਪਹਿਨਾਵਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਗਰੋਂ ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ।ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਗੇ।

ਇਸ ਭਾਰਤ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਠੇਸ ਪੁੱਜੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਕਤ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਮੋਹਨਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਉਤਰ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕ ਗਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਨੇ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ 'ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਵਾਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 1300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ।

ਇਸ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗਾਂਧੀ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ।

ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਨਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੰਦਨ ਦੀ ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਕਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਲਈ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੀ।

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ, ਮੁਸਲਮਾਨ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੋਚਦੀ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਰਜ (ਪੰਜਵੇਂ) ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲੰਕਾਸ਼ਾਇਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਲ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਤਕ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੰਗ ਲਈ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਨਤਾ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਇਸ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਇਹ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਘਿਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਗਾਂਧੀ ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਅਤੇ ਔਸਤ ਦਰਜੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਨੇ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਇੱਕ ਫ਼ਕੀਰ ਵਜੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ।’

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਗਾਂਧੀ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਿਰਲਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸੀਨੇ 'ਚ ਤਿੰਨ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ। 

ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਨਿਕਲੀ ਤਾਂ ਦਸ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਏ ਸਨ।

ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸ਼ਖਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਗਾਂਧੀ ਆਪਣੇ ਜਿਊਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਇਕਜੁੱਟ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ।

ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਰੇ ਖੁਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘ਮੌਤ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਝੂਠ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਪੱਸਰੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।’