मेलम्ची खानेपानी आयोजनाः कहालीलाग्दो क्षतिपश्चात् अब काठमाण्डू उपत्यकामा कसरी होला पानी आपूर्ति

राजधानी उपत्यकामा खानेपानी आपूर्तिको जिम्मा पाएको निकाय काठमाण्डू उपत्यका खानेपानी लिमिटेड (केयूकेएल) अहिले बिलखबन्दको अवस्थामा छ।

फाल्गुन १० गतेबाट मेलम्ची नदीको पानीलाई अस्थायी बाँध बनाएर काठमाण्डूमा ल्याइएपछि केयूकेएलका अधिकारीहरू सबैभन्दा खुसी देखिन्थे। वर्षौँदेखि पानीको हाहाकार झेलिरहेका उपत्यकावासीको मुहार पनि केही उज्यालो भएको थियो।

तर त्यो खुसी चार महिनापनि टिकेन।

"अब अहिले त हामीलाई मेलम्चीका अधिकारीहरूले प्रयास गरिरहेको बताइरहेका छन्। तर पानी आपूर्ति नहुन्जेल सम्म हामी केही भन्न सक्ने अवस्थामा छैनौँ," केयूकेएलका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत मिलनकुमार शाक्यले बीबीसीलाई बताए।

असारको सुरुमै केयूकेएलले उपलब्ध पानीको स्रोतबाटै बाँडफाँट गर्नेगरी तालिका बनाउनुपर्‍यो।

एकपछि अर्को धक्का

असार १ गते बिहान प्राविधिक निरीक्षणका लागि मेलम्चीको सुरुङ बन्द गरी सुन्दरीजलबाट पानी खाली गर्न थालिएको थियो।

उक्त कार्य झन्डै दुई महिनामा सम्पन्न गरेर त्यसपछि स्थायी रूपमा काठमाण्डूवासीको तिर्खा मेट्ने बताइएको थियो।

तर त्यही राति सिन्धुपाल्चोकमा आएको बाढीले अम्बाथानस्थित 'हेडवर्क्स' भनिने व्यवस्थित पानी पसाउन बनाइएको संरचनावरपर व्यापक क्षति पुर्‍यायो।

अनि फेरि साउन १६ गते पुन: लेदो गेगरानसहितको भेल आएपछि अब दुई दशक समय अनि ३५ अर्ब रुपैयाँ खर्चिएर निर्मित उक्त आयोजनाको भविष्य नै सङ्कटमा परेको विज्ञहरू बताउँछन्।

नयाँ ट्यूबवेल र स्रोतका विकल्प

त्यसको मारमा अब उपत्यकावासी पर्ने देखिएको छ।

तत्कालका निम्ति केयूकेएलले विभिन्न वैकल्पिक व्यवस्थाहरूमा ध्यान दिइरहेको शाक्यले बताए।

"काठमाण्डू उपत्यकामा करिब १० वटा नयाँ ट्यूबवेल खनेर एक करोड लिटर पानीको जोहो गरिनेछ। त्यस्तै अब त्रिशूली, कुलेखानी तथा सिस्नेरीबाट पानी ल्याउन सकिने विषयमा अध्ययन गरिहाल्नुपर्नेछ," उनले भने।

ट्यूबवेल खन्ने, नयाँ स्रोतको खोजी गर्नेका साथै वर्षाको पानी सञ्चय गरेर प्रयोग गर्न सकिने विकल्प पनि काठमाण्डूसँग रहेको विज्ञहरूले पहिलेदेखि नै औँल्याउँदै आएका छन्।

"काठमाण्डूमा वर्षभरि पर्ने पानीको ८० प्रतिशतजति वर्षाको चार महिनामा पर्छ। त्यसलाई हामीले व्यक्तिगत, समुदायगत वा माथिल्लो तहबाट व्यवस्थित सञ्चय गर्न सकियो भने पानीको मागलाई धेरै भरथेग गर्न सकिन्छ," वातावरणविद् भूषण तुलाधरले भने।

स्थानीय तहहरूले व्यक्तिगत घरपरिवारलाई वर्षाको पानी सञ्चय गर्न प्रोत्साहन गर्ने नीति तथा प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउन सकेमा यसले नतीजा दिने उनले बताए।

घरपरिवारलाई छतमा वा जमिनमा पानी सञ्चय गर्न सिकाउने, समुदाय तहमा परम्परागत पानी स्रोत संरक्षणमा प्रोत्साहन गर्ने अनि जलाधारहरूको संरक्षण तथा विकास गर्ने विकल्प वातावरणीय रूपमा समेत उचित हुने उनले बताए।

"अझ मानिसहरूलाई पानीको उचित प्रयोग तथा पुनर्प्रयोग गर्न पनि सिकाउने हो भने यसको दीगो व्यवस्थापन हुन्छ," उनले भने।

माग र आपूर्तिको खाडल

काठमाण्डू उपत्यकामा दैनिक खानेपानीको माग ४३ करोड लिटर रहेको केयूकेएलका प्रमुख कार्यकारी शाक्यले बताए।

त्यसमध्ये उसले बर्खा याममा १५ करोड लिटर आपूर्ति गर्न सकिरहेको छ भने हिउँदमा केवल आठ करोड लिटर आपूर्ति गर्न सकिरहेको छ।

मेलम्ची आयोजनाबाट थप दैनिक १७ करोड लिटर पानी आउने बताइएको थियो।

मेलम्चीकै अर्को चरणमा याङ्ग्री र लार्के खोला समेत मिसाएर दैनिक ५१ करोड लिटर पानी आउन सक्ने भनिएको थियो।

तर बाढीले गरेको क्षतिका कारण अब ती आयोजना कहिले बनिसक्लान् वा के होलान् भन्नेबारे स्पष्ट रूपमा भन्न सकिने स्थिति नरहेको विज्ञहरूले बताएका छन्।

अवस्था स्पष्ट हुन कैयौँ साता लाग्न सक्ने बताइन्छ।

महत्त्वपूर्ण घटनाक्रम

मेलम्ची खानेपानी आयोजना निर्माण सुरु भएको झन्डै २२ वर्षमा पानी काठमाण्डू आइपुगेको थियो।