मुस्लीम आपापला 'घेट्टो' करूनच
का राहतात?

मुस्लीम जाफराबाद वसाहतीमध्ये का राहतात? संमिश्र लोकसंख्या असलेल्या लगतच्या परिसरामध्ये का राहात नाहीत?

या परिसरात राहाणाऱ्या २६ वर्षीय इराम अरीफ यांनी या प्रश्नांवर उपरोधिक उत्तर दिलं. पदवीधर गृहिणी असलेल्या इराम म्हणतात की, मुस्लिमेतर भागांमध्ये मुस्लिमांना ‘परकं’ मानलं जातं म्हणून ते अशा ठिकाणी राहातात.

“या वसाहतींमध्येच आमच्याकडं सर्वसामान्यांसारखं पाहिलं जातं, म्हणून आम्ही इथं राहातो. इथं गुन्हे घडतात, पण इतर ठिकाणी आमच्या बाबतीत वागताना दुटप्पीपणा दाखवला जातो, तो तरी इथं नाही. इतर ठिकाणी आमच्याकडे सर्वसामान्य भारतीय म्हणून पाहिलं जात नाही, तर केवळ मुस्लीम म्हणून बघितलं जातं. आमची मुलं आणि बुरखा घातलेल्या महिला यांना ‘परकं’ मानलं जातं,” असं त्या सांगतात.

“या भागामध्ये प्रत्येकाला आपापल्या पद्धतीनं जगण्याचं, खाण्याचं आणि उत्सव साजरे करण्याचं स्वातंत्र्य असतं,” असंही इराम सांगतात. मुस्लिमेतर भागांमध्ये आपल्याला भारतीय म्हणून समान वागणूक मिळणार असेल तर तिथं राहायला आपल्याला निश्चितच आवडेल, असंही त्या म्हणतात.

सनदी लेखापाल असलेल्या हुमा खान (२६ वर्षं) यांचं मत काहीसं निराळं आहे. इतर समुदायांसोबत एकाच परिसरामध्ये मुस्लिमांनी राहायला हवं, पण यासंबंधीचा निर्णय कुटुंबातील ज्येष्ठांवरही अवलंबून असतो, असं त्या म्हणतात.

‘दंगल’ असा शब्द न वापरता त्या म्हणतात, “मुस्लिमांसोबत २०-२५ वर्षांपूर्वी जे काही चुकीचं घडलं, त्यामुळं आमच्या कुटुंबांना दुसऱ्या कुठल्या भागामध्ये राहायला नको वाटतं. दुसरी गोष्ट, सुखसोयींनीयुक्त वसाहती किंवा मुस्लिमेतर परिसर आम्हाला स्वीकारायलाही तयार नसतात. त्या भागांमध्ये घर विकत घ्यायचं असेल किंवा भाड्यानं घ्यायचं असेल आम्हाला अडचणींना सामोरं जावं लागतं.”

मुस्लीम भागांमध्ये स्वच्छतेची आणि कायदा व सुव्यवस्थेचीही मोठी समस्या असते. या प्रश्नावर बोलताना हुमा म्हणाल्या की, संधी मिळाली तर त्यांना निश्चितपणे मुस्लिमेतर भागामध्ये राहायला आवडेल. पण जाफराबादसारख्या मुस्लिमबहुल भागांमध्ये स्वच्छता आणली आणि कायदा व सुव्यवस्था राखली तर तिथं राहण्याला त्या प्राधान्य देतील.

मुस्लीम भागांना मतपेढ्याही मानलं जातं. आपण मतपेढीसाठी इथं स्थायिक झाल्याचं, अनेक नेत्यांनी अनेक निवडणुकांवेळी सांगितलेलं आहे.

हे भाग खरंच विशिष्ट हेतूनं निर्माण झालेले आहेत का? समाजशास्त्राचे प्राध्यापक इम्तियाज अहमद हा मुद्दा अमान्य करतात.

ते म्हणतात, “कोणत्याही सरकारनं विशिष्ट हेतूनं मुस्लीम भाग वसवलेले नाहीत, पण वेगवेगळ्या सरकारांनी केलेला भेदभाव हे या वसाहतींमागचं कारण निश्चितपणे आहे. स्वातंत्र्यानंतर सरकारांनी अनेक निवासी वसाहती निर्माण केल्या, पण सर्व समुदायाच्या लोकांनी तिथं राहावं, असं काही धोरण करण्यात आलं नाही.”

“या निवासी वसाहतींसंबंधीचं छुपं धोरण असं होतं की, तिथं देवळांसाठी आणि काही वेळा गुरुद्वारांसाठीही जागा राखून ठेवलेली असायची, पण मशिदींना अशी जागा मिळत नसे. त्यामुळे आपल्या संस्कृतीनुसार मशिदी असतील आणि इतर सुविधाही उपलब्ध असतील, अशा ठिकाणी मुस्लीम राहायला गेले.”

या वसाहती सरकारी धोरणामुळं वसवण्यात आलेल्या नाहीत, पण सरकारने त्यांचा वापर मात्र केलेला आहे, आणि काही भेटवस्तू देऊन त्यांना भुलवण्याचे प्रयत्नही होत असतात, अशी टिप्पणी गझाला करतात. परंतु, आता मुस्लिमांनी नागरी अधिकारांचा वापर सुरू केला आहे आणि या भागांची प्रतिमाही बदलली आहे, असं गझाला मानतात.
पण या मुस्लीम भागांशी जोडली गेलेली नकारात्मक प्रतिमा कशा रितीनं सुधारेल? लोकांच्या प्रयत्नांनी ही प्रतिमा बदलू शकेल, असं गझाला म्हणतात. या अडथळ्यांना आव्हान देण्यासाठी लोक त्यांचे अधिकार वापरू लागतील, तेव्हाच ‘मिनी पाकिस्तान’सारखी त्यांची प्रतिमा इतर लोकांच्या मनातून पुसली जाईल.

त्याच वेळी, या भागांविषयी दोन प्रकारचे पूर्वग्रह दिसत असल्याचं इम्तियाज नोंदवतात. तेम्हणतात, “पहिला पूर्वग्रह अनुभवाशिवाय तयार होतो. त्यांचा कोणत्याही मुस्लिमाशी परिचय नसतो किंवा ते मुस्लीम वसाहतींमध्ये ते कधी गेलेलेही नसतात, पण त्यांच्या मनात अढीसारखा पूर्वग्रह निर्माण होतो. दुसरा पूर्वग्रह एकमेकांच्या संपर्कात असूनही तयार झालेला असतो.”

“ईदच्या वेळी मुस्लिमेतरांना शेवयांची खीर दिली जाईल आणि दिवाळीच्या वेळी हिंदू लोक मुस्लिमांसोबत करंजी खातील तेव्हाच या पूर्वग्रहाला तडा जाईल.”

राष्ट्रीय राजधानी प्रदेश अर्थात नॅशनल कॅपिटल रीजनमध्ये (एनसीआर) येणाऱ्या नोएडामध्ये प्रवेश केल्यावर गगनचुंबी इमारतींनी भरलेलं सिमेंटचं जंगल दिसतं. यातील काही इमारतींमध्ये कार्यालयं आहेत, तर बहुतांश इमारती निवासी स्वरूपाच्या आहेत.

ग्रेटर नोएडा वेस्ट परिसरातील एका निवासी संकुलामध्ये मी प्रवेश केला, तेव्हा मला माझ्याविषयीचा संपूर्ण तपशील नोंदवावा लागला : ‘मी कोण आहे?’, ‘मला कुणाच्या घरी जायचं आहे?’ आणि ‘मी तिथं का जातोय?’ इत्यादी.

या ९०० सदनिकांच्या संकुलात शंभराहून अधिक मुस्लीम कुटुंबं राहातात. यातील अनेक कुटुंबं आधी काही मुस्लीम वसाहतींमध्ये राहात होती.

एका ई-कॉमर्स कंपनीसाठी ‘ग्राहक सेवा’ विभागाचे प्रमुख म्हणून काम करणारे अर्शलान गौहर (२८ वर्षं) मूळचे वाराणसीचे आहेत. त्यांचं शिक्षण दिल्ली विद्यापीठात झालं आणि सहा वर्षं ते दिल्लीतील झाकीरनगर या मुस्लीमबहुल भागामध्ये राहात होते. पाच महिन्यांपूर्वीच ते या संकुलात राहायला आले.

त्यांनी मुस्लीम भाग का सोडला? असा प्रश्न विचारल्यावर अर्शलान म्हणाले की, सहा वर्षांच्या तिथल्या वास्तव्यात त्यांना पायाभूत सुविधांमध्ये काहीही सुधारणा झाल्याचं दिसलं नव्हतं.

“मी सरकारं बदलताना पाहिली आहेत, आंदोलनं पाहिली आहेत, पण त्या भागांमधल्या लोकांची मनोवृत्ती बदलणार नाही. वाराणसीहून येतानाची माझी मनोवृत्ती इथून पुढंही माझ्यासोबत असावी असं मला वाटत नाही. मला चांगला मुस्लीम बनायचं नाहीये, मला नवीन मुस्लीम बनायचंय, माझ्या मुलांना नवीन भवितव्य लाभावं असं मला वाटतं. आणि हे त्या अरुंद गल्ल्यांमध्ये शक्य नाही,” असं अर्शलान म्हणतात.

‘नोएडा एक्सटेन्शन’ भागात राहाणाऱ्या मोहम्मद हसनैन (४१ वर्षं) यांचं मतही असंच आहे. त्यांच्या संकुलामध्ये हजारो सदनिका आहेत,पण तिथं राहणाऱ्या मुस्लीम कुटुंबांची यादी केवळ एका पानात मावेल. तिथं दीडशे मुस्लीम कुटुंबं राहातात.

निर्यात उद्योगामध्ये सल्लागार म्हणून काम करणारे हसनैन यांनी सुमारे २० वर्षं विविध मुस्लीम वसाहतींमध्ये घालवलेली आहेत.

या वसाहतींमध्ये मुलांना लिहिण्या-वाचण्यासाठी आणि खेळण्यासाठी पुरेशा सुविधा उपलब्ध नसतात, त्यामुळे मुलांच्या चांगल्या संगोपनासाठी मुस्लीम वसाहती सोडण्याचा निर्णय घेतल्याचं ते सांगतात.

दीर्घ काळ संमिश्र लोकसंख्या असलेल्या संकुलांमध्ये राहिलेल्या खैरुन्निसा यांचं जीवन पूर्णतः बदलून गेलं आहे. जुने दिवस आठवून त्या भावनिकपणे त्याविषयी सांगतात.

“ती जागा आम्ही १६ वर्षांपूर्वी सोडली आणि आता पुन्हा कधीच आम्ही तिथं राहणार नाही, यावर विश्वास ठेवणं अवघड जातं. अगदी निराश वाटायला लागतं. तिथली संस्कृतीच वेगळी होती. आम्ही सगळ्या प्रकारचे उत्सव एकत्र साजरे करायचो तिथे,” असं त्या सांगतात.

सदनिका संस्कृतीविषयी बोलताना त्या म्हणतात, “बालपणापासून आम्ही प्रौढावस्थेत येईपर्यंत कधीही आम्ही इतरांपेक्षा वेगळे आहोत असं आमच्या शेजाऱ्यांनी वाटू दिलं नाही. ईश्वरानं संधी दिली तर आम्हाला पुन्हा त्या जुन्या शेजाऱ्यांसोबत राहायला आवडेल.”

२८ फेब्रुवारी २००२रोजी दंगलखोरांच्या जमावानं खैरुन्निसा यांच्या घरावर हल्ला केला. आठ सदस्यांच्या आपल्या कुटुंबाला दोन वेळा तशा भीषण अनुभवांमधून जावं लागल्याचं त्या सांगतात.

चांदखेडा इथं गंगाविहार सोसायटीमधल्या एका फ्लॅटमध्ये त्यांचं कुटुंब राहात होतं. दंगलखोर त्यांच्या घरात घुसले होते, त्यावेळी केवळ हिंदू शेजाऱ्यांमुळं त्यांचं कुटुंब वाचलं.

पंजाबी, मराठी, मल्याळी, तामीळ आणि बंगाली असे उत्तरेपासून दक्षिण भारतापर्यंत विविध लोक त्यांच्या शेजारामध्ये होते. दंगलखोर जमावानं खैरुन्निसा यांचं घर उद्ध्वस्त करून पेटवून दिलं.

त्या भयंकर घटनेची आठवण सांगताना त्या म्हणतात, “माझे वडील ओएनजीसीमध्ये काम करत होते. त्यामुळं विविध प्रकारच्या लोकांमध्ये राहाण्याची संधी आम्हाला मिळाली. तिथं आम्ही सगळे उत्सव एकत्र साजरे करायचो. माझे मित्रमैत्रिणी किंवा शेजारी यांच्याशिवाय कधी ईद साजरी केल्याचं मला आठवतच नाही, आणि होळीमध्ये मी सहभागी झाले नाही, असंही कधी घडलं नाही.”

“यामुळंच मला धर्मांमधले आणि समजुतींमधले मतभेद समजत नाहीत. आज आपली मुलं भेदाभेदच शिकतायत. शाळेतल्या पहिल्या दिवसापासून ते या गोष्टी शिकत जातात.”

निवृत्तीनंतर आपल्या वडिलांनी त्याच परिसरात राहण्याचा निर्णय घेतला, असं खैरुन्निसा सांगतात. मुस्लीमबहुल भागात राहायला जायचा विचारही त्यांच्या मनात आला नव्हता. सुरक्षेच्या दृष्टीनं इथं काही धोका निर्माण होईल, असं त्यांच्या कुटुंबाला कधी वाटलं नव्हतं,पण २००२ या वर्षानं त्यांची मानसिकता बदलून गेली.

आता पुन्हा जुन्या जागेत राहण्याचा किंवा इतर कोणत्याही संमिश्र संस्कृतीमध्ये राहाण्याचा विचारही त्यांच्या कुटुंबाला शक्य नव्हता. आता मुस्लिमबहुल परिसरातच आपल्याला सुरक्षित राहता येईल, असं कुटुंबीयांना वाटू लागलं, असं खैरुन्निसा म्हणतात.

दंगलींनंतर एकदा वा दोनदा त्या चांदखेडामधील जुन्या घरी गेल्या, आणि शेजाऱ्यांनी जपून ठेवलेल्या त्यांच्या काही वस्तू घेऊन परतल्या.

आता खैरुन्निसा मुस्लीमबहुल जुहापुरा भागामध्ये स्थायिक झालेल्या आहेत. “आमच्या जुन्या घराची बाजारातली किंमत १० ते १२ लाख रुपये होती, पण फक्त पाच लाख रुपयांमध्ये आम्हाला ते विकावं लागलं. काही दिवस आम्ही आमच्या नातेवाईकांसोबत राहिलो, त्यानंतर जुहापुरा भागात आम्ही एक घर भाड्यानं घेतलं. माझ्या भावांची लग्नं झाली, त्यांना नोकऱ्या मिळाल्या. आता आमचे दोन फ्लॅट आहेत आणि आम्ही इथं राहातोय.”