Балдарды интернеттеги зыяндан кантип коргоо керек?

Балдар интернетке мурда болуп көрбөгөндөй кенже куракта кире баштагандан бери - (дүйнө жүзү боюнча ар бир жарым секундада бир бала интернетке кирет)- адистер бул мүмкүнчүлүктүн көбөйүшү аларды олуттуу коркунучтарга дуушар кылаарын эскертишет.

Батыш Сидней университетинин Young & Resilient изилдөө борбору менен Save the Children бейөкмөт уюмунун изилдөөсү, айрыкча аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдүн балдары бейтааныш адамдардын орунсуз суроо-талаптарына 35% азыраак каршылык кыларын көрсөттү. Изилдөө белгилегендей, балдардын мындай адамдар жөнүндө унчукпай коюшу алардын келечекте кооптуу байланыштарга кабылуу коркунучун жаратат.

Улуу Британияда технологиялык компаниялар онлайн коопсуздук актысы деп аталган жаңы мыйзамга ылайык, балдардын интернетте коопсуздугун камсыз кылуу үчүн көбүрөөк чараларды көрүшү керек болот. Бирок бул жаңы эрежелер 2025-жылга чейин колдонууга алынбайт жана сынчылардын айтымында, алар жетишээрлик эмес.

Ушундай эле чаралар дүйнө жүзү боюнча көптөгөн өкмөттөр тарабынан ишке ашырылган.

Анда балдарыңыздын коопсуздугун кантип камсыз кыла аласыз жана өкмөттөр менен компаниялар аларды жакшылап коргоо үчүн кандай аракеттерди көрүп жатышат?

Балдар канча убактысын интернетте өткөрөт жана кандай кооптуу жагы бар?

БУУнун маалыматы боюнча, балдар интернетте болуп көрбөгөндөй көп өткөрүүдө: дүйнө жүзү боюнча ар бир жарым секундада бир бала интернетке кирет.

Маалыматтар жаштар глобалдык байланыштын кыймылдаткыч күчү экенин көрсөтүп турат, мисалы 2023-жылы 15 жаштан 24 жашка чейинки жаштардын 79% дүйнөнүн калган калкынын 65% салыштырмалуу онлайн байланышын көбүрөөк колдонушкан.

"Балдар интернетте чоңоюуда жана алар тынымсыз өзгөрүп турган санарип дүйнөдө биздин колдоого муктаж",- дейт Amanda Third, Сиднейдеги Жаштар жана туруктуу изилдөө борборунун тең директору.

БУУнун балдар агенттиги ЮНИСЕФтин изилдөөсүнө ылайык, киберзомбулук 30 өлкөдө жаштардын үчтөн биринен көбүрөөгүнө таасир этип, натыйжада ар бир бешинчи бала мектепке барбай калууда.

Санариптик платформаларда учурап калган жек көрүүчүлүккө чакыруу, зордук-зомбулук контенти, экстремисттик топтордун жалдоо аракеттери, жалган маалымат жана кутум теориялары сыяктуу көрүнүштөр, албетте, тынчсыздандырбай койбойт.

Бирок, "эң коркунучтуусу онлайн сексуалдык эксплуатация жана зомбулук коркунучу", - дейт БУУнун агенттиги.

ЮНИСЕФтин маалыматы боюнча, "балдарга карата сексуалдык кылмыш жасоочулар үчүн өздөрүнүн потенциалдуу курмандыктары менен байланышуу, сүрөттөрдү бөлүшүү жана башкаларды кылмыш жасоого үндөш эч качан мындай оңой болгон эмес. 25 өлкөдө балдардын 80% жакыны өздөрүн сексуалдык зордук-зомбулукка же эксплуатацияга кабылуу коркунучунда турганын билдиришет".

Улуу Британиянын кээ бир ири интернет компаниялары тарабынан түзүлгөн Internet Matters коопсуздук уюмунда ата-энелик көзөмөлдүн тизмеси жана аларды кантип колдонуу керектиги боюнча көрсөтмөлөр бар.

Мисалы, дүйнөдөгү TikTok менен бирге жаштар үчүн эң популярдуу платформалардын бири — YouTube'да жараксыз материалдарды көрүү ыктымалдыгын азайтууну каалаган ата-энелер чоңдор үчүн мазмунду чыпкалай турган "балдар" версиясын орното алышат.

Негизги сайтты колдонуп жаткан улуураак балдар үчүн ата-энелер балдары кирген сайттарды карап чыгууга көзөмөл берген аккаунттарды орното алышат.

Көзөмөлдү Facebook мессенджеринде анын Үй-бүлөлүк борбору аркылуу да орнотсо болот.

ТикТоктун айтымында, анын үй-бүлөлүк жупташтыруу куралы ата-энелерге өспүрүмдүн аккаунтун купуя кылууга мүмкүндүк берет.

Instagram'дагы ата-эне көзөмөлү күнүмдүк убакыт чектөөлөрүн, пландаштырылган тыныгуу убакыттарын камтыйт жана алардын балдары кабарлаган аккаунттарды тизмелей алат.

Уюлдук телефондордо жана консолдордо кандай башкаруу элементтери бар?

Android жана Apple телефондору менен планшеттеринде ата-энелер колдоно ала турган колдонмолор жана системалар бар.

Бул куралдар белгилүү бир колдонмолорго кирүү мүмкүнчүлүгүн бөгөттөп же чектеп, ачык мазмунду чектеп, сатып алууларды алдын алып, серептөөнү көзөмөлдөй алат. Apple экран убакытын сунуштайт, Google Family Link менен камсыз кылат жана ушул сыяктуу колдонмолор үчүнчү тараптын иштеп чыгуучуларынан улам жеткиликтүү.

Netflix сыяктуу агымдык платформалар мазмунду чыпкалоо үчүн ата-эненин көзөмөлүн камсыз кылат, ал эми оюн консолунун жөндөөлөрү ата-энелерге жаш курагына ылайыктуу оюндарды камсыз кылууга жана оюн ичиндеги сатып алууларды башкарууга мүмкүнчүлүк берет. Бул башкаруу элементтери өлкөгө жараша кең тилкелүү жана сыналгыга жазылуу кызматтарында да бар.

Балдар менен интернет коопсуздугу жөнүндө кантип сүйлөшү керек?

Улуу Британияда жайгашкан NSPCC балдар кайрымдуулук уюмуна ылайык, балдар менен интернет коопсуздугу тууралуу сүйлөшүү жана алардын интернетте эмне кылып жатканына кызыкдар болуу да маанилүү.

Ал күнүмдүк сүйлөшүүдө бул темага убакыт бөлүүнү сунуштайт: мисалы, алардын мектептеги күнү жөнүндө маектешүү балдарга өздөрүнүн тынчсыздануусун бөлүшүүнү жеңилдетет.

Суррей университетинин компьютердик коопсуздук боюнча эксперти, профессор Алан Вудворд Би-Би-Сиге мындай дейт: "Эң жаманы - бул жаш балага "сага муну көрүүгө болбойт деп айтуу".

"Алар VPN'дерди (виртуалдык жеке тармактар) колдонуу мененби же башка бирөөнүн маалыматтары аркылуубу, каалаганын көрө алышат."

Дүйнө жүзү боюнча өкмөттөр эмне кылып жатышат?

Акыркы жылдары дүйнө жүзү боюнча интернетте жашы жете электердин купуялык талаптарын сактоого багытталган мыйзамдардын аткарылышына көзөмөлдү күчөтүштү жана мыйзам чыгаруучулар бул мейкиндикте активдүү бойдон калууда.

Бирок, алардын көбү "жашы жете элек балдарды коргоо үчүн интернетте купуялык жана коопсуздук мыйзамдары көбүрөөк керек экендигине макул болсо да, юрисдикциялар бул жалпы максатка ар кандай мамиле жасап жатышат" дейт Купуялык боюнча адистердин эл аралык ассоциациясы (IAPP).

Мисалы, Улуу Британияда же Калифорнияда компаниялар өз кызматтарын жашы жете электердин купуялыгын жана коопсуздугун алдын ала коргой тургандай кылып уюштурууга милдеттүү.

Британиянын технология министри Мишель Донелан "Биз менен иштешүүгө даярдангыла" деп үндөдү.

"Кыңк этпей баш ийүүнү жана ченемсиз айып пул салууну күтпөңүз - тескерисинче, өз милдеттериңизди аткаруу үчүн кадам таштаңыз жана азыр аракет кылыңыз."

АКШнын кээ бир мыйзамдары ата-энелердин балдарынын интернетке кирүүсүнө көзөмөлчү ролун баса белгилейт.

1998-жылы АКШнын Балдардын интернетте купуялыгын коргоо мыйзамы интернет кызмат көрсөтүүчүлөргө жашы жете электердин айрым маалыматтарын ата-энесинин макулдугусуз колдонууга тыюу салат.

Арканзас, Луизиана, Техас жана Юта штаттарындагы акыркы мыйзамдар социалдык тармактарда жашы жете электердин функцияларын ата-энесинин макулдугусуз колдонууга тыюу салат.

2020-жылы Бразилия жеке маалыматтарды чогултуу боюнча мыйзамды кабыл алды, бирок мыйзам чыгаруучулар дагы эле санариптик чөйрөдө балдарды жана өспүрүмдөрдү коргоо механизмдерин, мисалы, интернет-провайдерлерден жана продуктуларды жеткирүүчүлөрдөн сексуалдык зомбулук тууралуу билдирүү системаларын түзүүнү талкуулап жатышат.

2022-жылы Франция интернетке туташкан түзмөктөрдө ата-эненин көзөмөлүн милдеттүү кылып койду.

2023-жылдын августунда Индия балдардын жеке маалыматтарын чогултуу үчүн ата-эненин макулдугун талап кылган талаштуу мыйзам долбоорун жактырды жана балдарга багытталган жарнамага тыюу салды.

Технологиялык компаниялар көйгөйдү кантип чечүүдө?

Технология гиганттары дүйнө жүзү боюнча жеке жашоого байланыштуу гана эмес, интернет колдонуучулардын коопсуздугуна байланыштуу да нааразылык акцияларына туш болууда.

Бүткүл дүйнөдө ата-энелер жана активисттер технологиялык компанияларды жоопкерчиликти алууга же балдар менен жаш колдонуучулар үчүн "дизайн боюнча коопсуз" платформаларды түзүүгө үндөшүүдө.

Январдын аягында Meta компаниясынын башкы директору Марк Цукерберг АКШ Конгрессинде угуу учурунда балдары интернеттеги жырткычтардын курмандыгы болгон ата-энелерден ачык кечирим сураган.

Big Tech жана онлайн балдардын сексуалдык эксплуатациясынын кризиси боюнча угуу "балдарды онлайн сексуалдык эксплуатациялоо чумасын текшерүү жана иликтөө" деп аталды.

Meta, Snap, Discord, X жана TikTok компанияларынын жетекчилери көрсөтмө берүүгө чакырылган, бирок Цукерберг мырза менен ТикТоктун башкы аткаруучу директору Шу Чу баарынын көңүл чордонунда болду.

"Башыңардан өткөн бардык нерсе үчүн кечирим сурайм" деди Цукерберг мырза. - "Сиздин үй-бүлөңүз башынан өткөргөн кыйынчылык эч кимдин башына келбесин".

Угуу Meta"нын мурдагы улук кызматкери Конгресске Instagram өспүрүмдөрдү сексуалдык зомбулуктан коргоо үчүн жетиштүү чара көрбөй жатат деп айткандан кийин өткөрүлдү.

Meta жана Snapchat аларда 18 жашка чейинкилер үчүн кошумча коргоо бар экенин айтышты жана алардагы ата-энелик таасир этүү куралдарын баса белгилешти.

"Жаштар арасындагы популярдуу платформа катары биз коопсуз жана позитивдүү тажрыйбаны түзүү үчүн кошумча милдеттерибиз бар экенин билебиз",- деди Snapchat өкүлү.

Мета өкүлү жаштардын "өздөрүн коопсуз сезген чөйрөдө башкалар менен байланышуусун" каалайт деди.

"Зордук-зомбулукка үндөгөн, өзүн-өзү өлтүрүүгө, өзүнө зыян келтирүүгө же тамактануунун бузулушуна үндөгөн мазмун биздин эрежелерди бузат - биз аны тапканыбызда өчүрөбүз" дешти алар.

Бирок, бир нече байкоочулар жана медиа уюмдар, анын ичинде Би-Би-Си, орунсуз же кыянаттык маалымат көп учурда компанияларга билдирилгенден кийин да өчүрүлбөй турганын билдирди. (МА)