Perezida umaze igihe kirekire ku butegetsi ku isi yatangiye manda ya gatandatu

Perezida wa mbere umaze igihe kirekire ku butegetsi ku isi, Perezida wa Guinée Équatoriale (Equatorial Guinea), yarahiriye manda ya gatandatu y'ubutegetsi.

Nyuma yo kurahirira iyo manda, Teodoro Obiang Nguema Mbasogo, w'imyaka 80, yagenzuye akarasisi ka gisirikare.

Yavuze ko ari – kandi azakomeza kuba – Perezida w'Abanya-Guinée Équatoriale bose.

Yafashe ubutegetsi ku ngufu mu 1979 – ubu abumazeho imyaka 43 – ahiritse ubwari buriho bwa nyirarume Francisco Macías Nguema.

Uwo yagejeje iki gihugu ku bwigenge ariko ubutegetsi bwe bubamo guhunga gukomeye n’ubwicanyi.

Obiang Nguema yaje kumucira urwo gupfa nyuma yo kumuhirika ku butegetsi.

Abanenga Obiang Nguema bavuga ko amatora yagiye aba kuva icyo gihe yaranzwemo uburiganya.

Bavuga ko abatavuga rumwe n'ubutegetsi ahanini bagiye babuzwa kuyitabira, ndetse ibitangazamakuru bikagenzurwa na leta n'inshuti zayo.

Hari agace yatowe 'ku majwi 103%'

Tariki 03/08/1979 Obiang Nguema wari umusirikare w'umwofisiye yafashe ubutegetsi, mu 1982 yatowe mu matora kuri manda ya mbere y'imyaka irindwi ari umukandida rukumbi.

Mu 1989 yatorewe manda ya kabiri, mu 1996 atorerwa iya gatatu, mu 2002 atorerwa iya kane. Aha hose yagiraga amajwi ari hejuru ya 95%.

Mu matora ya 2002 hari agace ko muri iki gihugu aho batangaje ko yatowe ku majwi 103%, abatavuga rumwe na we bavuze ko ari ikimenyetso cy'uburyo aya matora akoranwa uburiganya.

Mu 2009 nabwo yatsinze amatora n'amajwi 97%, mu 2016 atsinda amatora ku majwi hafi 94%.

Inshuro zose bitabaga byemewe, itegeko nshinga ryagiye rivugururwa kugira ngo ritaba inzitizi.

Mu matora yo mu kwezi gushize, akanama k'amatora katangaje ko yayatsinze ku majwi hafi 95%.

Amerika yavuze ko ifite impungenge zikomeye ku kuri kw'ibyavuye muri ayo matora.

Mu itangazo, Ned Price, umuvugizi wa minisiteri y'ububanyi n'amahanga y'Amerika, yagize ati:

"Bitewe n'ikigero cy'inenge zagaragaye no kuba ibyavuye mu matora biha PDGE [ishyaka riri ku butegetsi] amajwi 94.9%, dufite impungenge zikomeye ku kwizerwa kw'ibyavuye mu matora byatangajwe".

Amerika yavuze ko hari ibirego byo kwizerwa by'"inenge zikomeye zijyanye n'amatora, zirimo n'ahagaragaye uburiganya, guterwa ubwoba, no gushyirwaho agahato".

Perezida Obiang Nguema avugwaho kutihanganira amajwi anenga ubutegetsi bwe.

Mu 2006, ikinyamakuru Der Spiegel cyo mu Budage cyasubiyemo amagambo yavuzwe na Perezida Nguema agira ati: "Abatavuga rumwe natwe bafite ubuhe burenganzira bwo kunenga ibikorwa bya guverinoma?"

Imiryango iharanira uburenganzira bwa muntu ivuga ko muri Guinée Équatoriale nta tangazamakuru ryigenga rihari, ko ibinyamakuru byigenga bihari ari iby'abafite aho bahuriye n'ubutegetsi cyangwa na Perezida ubwe.

Kuva mu 1995 ubukungu bw'iki gihugu bwarazamutse cyane kubera ubucuruzi bw'ibikomoka kuri peteroli, nubwo ari igihugu kirutaho gatoya u Burundi mu bunini, cyabaye igihugu cya gatatu muri Afurika gicuruza ibikomoka kuri peteroli byinshi nyuma ya Nigeria na Angola.

Imyaka irenga 40 ku butegetsi yagwirije ubukungu Obiang Nguema, ikinyamakuru Forbes kivuga ko ubukire bwe bubarirwa kuri miliyoni 600 z'amadolari y'Amerika, ni umwe mu bategetsi b'ibihugu bakize cyane ku isi.

Gusa igihugu cye kibarirwa mu bikennye kuko kiri ku mwanya wa 145 ku bihugu 189 ku rutonde rwa Human Development Index 2022 (HDI) rwa ONU.