Raila Odinga: Akanama IEBC ka Kenya kemereye umukandida w'ihuriro Azimio la Umoja kwiyamamaza

Ahavuye isanamu, AFP
- Umwanditsi, Evelyne Musambi
- Igikorwa, BBC News, Nairobi
Nubwo Raila Odinga ava mu muryango uzwi cyane muri Kenya, ikamba rya politiki ryamye rimucika mu gihe cy'imyaka ibarirwa muri za mirongo amaze muri politiki - nkuko ryacitse se, wabaye visi perezida wa Kenya nyuma yuko iki gihugu kibonye ubwigenge ku Bwongereza.
Odinga, w'imyaka 77, azagerageza ku nshuro ya gatanu kuba Perezida mu matora yo ku itariki ya 9 y'ukwezi kwa munani, mu gihe mu 2008 habuze gato ngo agere ku butegetsi ubwo yagirwaga Minisitiri w'intebe.
Odinga afite abayoboke benshi, ndetse abafana be bamukunda bamuhimbye "Baba" (bivuze Papa), "Agwambo" (bivuze Igikorwa cy'Imana) na "Tinga" (bivuze imodoka ikora imihanda) - ryavuye ku kirango cy'ishyaka rye cyo mu matora yo mu 1997.
Imbyino azwiho yo kunyeganyega gahoro gahoro abyina indirimbo zo mu njyana ya reggae mu bikorwa bye byo kwiyamamaza, yahimbwe izina rya "The Raila Dance", cyangwa imbyino ya Raila.
Umufana w'ikipe y'umupira w'amaguru ya Arsenal yo mu Bwongereza, Odinga ashinga ishyaka rishya rya politiki muri buri matora. Arimo kwiyamamaza muri aya matora ku itike y'ihuriro rya Azimio la Umoja, imvugo yo mu Giswayile ivuze Isezerano ry'Ubumwe.
Ni mu gihe arimo kugerageza kwigarurira abashyigikiye Perezida ucyuye igihe Uhuru Kenyatta.
Aba bagabo babiri - bahagarariye imiryango ibiri minini y'ubutegetsi muri Kenya - bari abacyeba bakomeye mu matora yo mu 2017, ariko mu mwaka wakurikiyeho bariyunze, mu gikorwa cyamenyekanye cyane cyahawe izina rya The Handshake, cyangwa indamukanyo y'ikiganza.

Ahavuye isanamu, Getty Images
Ubu Odinga arimo gusezeranya gukomeza gahunda ya Uhuru y'iterambere no guteza imbere ubuzima bw'Abanya-Kenya bacyennye, akajya abaha amashilingi 6,000 (angana na 52,000 mu mafaranga y'u Rwanda) buri kwezi, avuye mu kigega gishya cy'imibereho, natorwa nka Perezida.
Avuga ko amafaranga yo muri icyo kigega azava mu kurwanya ruswa nyinshi iri muri iki gihugu.
Odinga yanasezeranyije gutanga ubuvuzi buhendutse abinyujije mu cyo yise "Baba Care", yiyamamaza nk'umubyeyi w'umugabo w'iki gihugu gituwe n'abaturage barenga miliyoni 56.
Yiyamamazanya n'umugore
Ntibizwi niba iyi izaba inshuro ya nyuma uyu mugabo w'imyaka 77 agerageje kuba Perezida.
Mbere, yari yaravuze ko kwiyamamariza kuba Perezida kwe ko mu 2017 kwari "isasu rya nyuma" arashe.
Ariko mu kwezi kwa gatatu muri uyu mwaka wa 2022, yasobanuye uku kwisubiraho kwe.
Ubwo yaganiraga n'umunyamakuru Sophie Ikenye wo mu kiganiro BBC Focus on Africa TV, yavuze ko Abanya-Kenya "bamusabye nanone kwiyamamariza kuba perezida kubera icyizere cyinshi" bamufitiye.
Odinga yahisemo Martha Karua wahoze ari Minisitiri w'ubutabera wa Kenya ngo biyamamazanye nk'uwamubera Visi Perezida aramutse atowe. Ibi bibonwa nk'amateka banditse.
Ni bwo bwa mbere muri Kenya uwiyamamariza kuba Perezida uhabwa amahirwe menshi ahisemo umugore wamubera Visi Perezida.
Abo mu itsinda ryamamaza aba bombi barimo kugaragaza itike yo kwiyamamaza kwabo bayigereranya n'iya Perezida w'Amerika Joe Biden ubwo yiyamamazanyaga na Visi Perezida Kamala Harris mu matora yo mu 2020.
Odinga arimo gucungira ku turere tw'ingenzi two muri Kenya rwagati, utwo mu burengerazuba n'uturere dukora ku nyanja, kugira ngo tube twamuha amajwi arenga 50%.

Ahavuye isanamu, Getty Images
Odinga abonwa nk'uwarazwe politiki na se Jaramogi Odinga. Uyu yabaye Visi Perezida wa mbere wa Kenya nyuma yuko ibonye ubwigenge, ariko mu 1966 ava muri guverinoma nyuma yo kutumvikana n'uwari Perezida icyo gihe Jomo Kenyatta, se wa Perezida wa Kenya wo muri iki gihe.
Jaramogi Odinga yashakaga umubano wa hafi cyane n'izari Leta Zunze Ubumwe z'Abasoviyeti (Uburusiya bwo muri iki gihe) n'Ubushinwa, mu gihe Jomo Kenyatta yashakaga umubano n'Amerika n'ibindi bihugu bikomeye byo mu burengerazuba bw'isi.
Ukutumvikana kwabo kwarushijeho kumera nabi, bituma Jaramogi Odinga afungwa amezi 18 kugeza ubwo yafungurwaga mu mwaka wa 1971.
Raila Odinga na we yigeze gufungirwa politiki.
Urugamba rwe rwo kurwanya ubutegetsi bw'igitugu bw'ishyaka rimwe, rwatumye afungwa inshuro ebyiri (kuva mu 1982 kugeza mu 1988 no kuva mu 1989 kugeza mu 1991) ku gihe cy'ubutegetsi bw'uwakurikiye Jomo Kenyatta, ari we Daniel arap Moi.
Mbere yafungiwe kugerageza guhirika ubutegetsi mu 1982, bituma amenyekana mu gihugu.
Azwiho kumenya gukusanya imbaga no gukora igenamigambi
Imyaka icumi nyuma yaho, ubwo habaga umwaduko wa demokarasi y'amashyaka menshi, yakomeje kunanirwa kugera ku butegetsi, akenshi akavuga ko yakorewe uburiganya agatwarwa intsinzi ye.
Ibi byatumye habaho amwe mu makuba muri politiki akomeye cyane mu mateka ya Kenya, ubwo yavugaga ko azi neza ko uwari Perezida Mwai Kibaki yibye amatora yo mu 2007.
Mu rugomo rwakurikiye ayo matora, abantu 1,200 barapfuye naho abandi barenga 500,000 barahunga bata ingo zabo.

Ahavuye isanamu, AFP
Nyuma y'ibiganiro by'ubuhuza byakozwe n'uwahoze ari umunyamabanga mukuru w'umuryango w'abibumbye (ONU/UN) Kofi Annan, yafashe umwanya wa minisitiri w'intebe muri guverinoma y'urugaga.
Ariko umubano we na Kibaki waranzwe n'ibyo yise "intambara zo kwerekana umunyabubasha".
Mu matora yo mu 2017, yatsinzwe na Uhuru Kenyatta mu dusanduku tw'amatora, ariko atsinda mu rukiko rw'ikirenga, rwahinduye impfabusa ibyavuye mu matora kubera inenge nyinshi yari yagaragaje ko zayaranze.
Ariko Odinga yanze kwiyamamaza mu matora yasubiwemo, avuga ko hananiwe gushyirwaho uburyo bwo gutuma abakandida bagira amahirwe angana.
Byaciriye inzira kongera gutorwa kwa Uhuru Kenyatta, mu gihe Odinga - uzwiho kuba umuhanga mu gukora igenamigambi no gukusanya imbaga y'abantu - yitangaje nka "perezida w'abaturage" mu nama yitabiriwe n'imbaga mu murwa mukuru Nairobi.
Abamushyigikiye bakurikije ubusabe bwe bwo kwirinda ibikorwa binini by'ubucuruzi by'umuryango wa Kenyatta, mu rwego rwo kugaragaza uburakari bwabo ku kuba yongeye gutorwa nka Perezida.
Yabaye imwe mu myigaragambyo myinshi bakoze mu gihe cy'imyaka ibarirwa muri za mirongo, yo kugaragaza ibibazo byabo muri politiki no mu bukungu. Imwe muri iyo myigaragambyo yaranzwemo urugomo, ihitana ubuzima bw'abantu benshi ndetse ihungabanya cyane ubukungu.

Ahavuye isanamu, Getty Images
Ariko kuva haba ubwiyunge bwo mu 2018 bwa Odinga na Kenyatta, Kenya ntirongera kubamo imyigaragambyo ikomeye, nubwo hari uburakari bwinshi ku kuba ikiguzi cy'imibereho gikomeje kuzamuka.
Ubwumvikane bwabo bwatumye aba bagabo babiri batangiza gahunda bise "Building Bridges Initiative", igamije impinduka nyinshi ku itegekonshinga, zirimo no gusubizaho umwanya wa minisitiri w'intebe.
Hari hari uguhwihwisa kwinshi ko niyemera gushyigikira kwiyamamaza kwe ku mwanya wa perezida, Odinga yari kugira Kenyatta Minisitiri w'intebe, nk'igikorwa cya nyuma cyo gusoza ubushyamirane bw'iyi miryango ibiri y'ubutegetsi bwa politiki.
Ariko iyo gahunda yarahirimye, nyuma yuko urukiko rukuru rwanzuye ko Perezida Kenyatta yakoze mu buryo bunyuranyije n'amategeko ubwo yayoboraga ayo mavugurura.
Ariko Kenyatta aracyashyigikiye Odinga. Ntashyigikiye Visi Perezida we William Ruto.
Odinga yashakanye na Mama Ida, bafitanye abana bane - ari bo Fidel, wapfuye, Rosemary, Junior na Winnie.
Fidel yitiriwe Fidel Castro wabaye Perezida wa Cuba, ndetse Odinga yigeze gusobanura ko yahisemo iryo zina kuko umuhungu we yavutse mu gihe intambara y'ubutita yarigeze ahakomeye, kandi "Bwana Castro yabonwaga nk'urimo guhangara Amerika mu ntambara yo muri Vietnam".
Mu gukomeza umurage w'umuryango, Odinga yabonwaga nk'urimo gutegurira umuhungu we mukuru kuzamusimbura muri politiki, ariko uyu Fidel yapfuye mu 2015 afite imyaka 41.
Mu mwaka wa 2017, umukobwa we Rosemary yatangaje ko ashaka kwiyamamariza kuba depite uhagarariye ahantu ha mbere hanini h'ubucucike muri Afurika hitwa Kibera h'i Nairobi, se yari yarahagarariye mu gihe cy'imyaka 20.
Yikuye mu kwiyamamaza, avuga ko abitewe n'impamvu z'ubuzima bwe.
Ugendeye ku bipimo byo muri Kenya, Odinga ni umuherwe. Afite imigabane mu ruganda East Africa Spectre rutunganya gas (gaz) yo mu myiburungushure, no mu bikorwa byo gukora ikinyabutabire cya Ethanol by'uruganda rwa Kisumu Molasses.
Ni uwo mu bwoko bw'aba Luo - bwa kane mu kugira abantu benshi muri Kenya. Yizeye ko azaba umu Luo wa mbere ubaye Perezida wa Kenya, umwanya umaze igihe kirekire ucika abo mu muryango wa Odinga.










