Abahanga baraburira ko inyamaswa ziri 'kugabanuka biteye ubwoba' kubera kwangiza kwa muntu

Inyamaswa z'ishyamba zagabanutse ku kigero kirenga bibiri bya gatatu mu myaka itageze kuri 50 nk'uko bivugwa na raporo y'ikigo cyo kurengera ibidukikije World Wildlife Fund (WWF).

Iyo raporo ivuga ko uku 'kugabanuka biteye ubwoba' nta kimenyetso ko bigiye koroha.

Iburira kandi ko ibidukikije ubu biri kwangizwa n'abantu ku gipimo kitigeze kibaho mbere.

"Ubuzima bw'ishyamba bujya mu kaga uko dutwika amashyamba, uko turoba amafi bikabije n'uko twangiza ibidukikije" - ni ibivugwa na Tanya Steele ukuriye WWF.

Yongeraho ati: "Turi gusenya isi yacu - ahantu honyine twita iwacu - dushyira ubuzima bwacu no kubaho hano ku isi mu kaga. Ubu ibidukikije biri kudutabaza bitubwira ko bikabije."

Iyo mibare ivuze iki?

Iyi raporo yarebye ku bihumbi byinshi by'amoko y'inyamaswa z'ishyamba, abahanga mu by'inyamaswa bakurikirana umubare wazo ku isi.

Babonye igabanuka rya 68% mu moko 20,000 y'inyamaswa z'inyamabere, inyoni, ibikururanda, amafi, imihopfu n'ibikeri, kuva mu 1970.

Dr Andrew Terry ukuriye ikigo Zoological Society of London (ZSL) cyatanze iyi mibare, avuga ko uku kugabanuka ari ikimenyetso cyerekana neza ingaruka z'uko abantu bangiza ku isi.

Agira ati: "Niba nta gihindutse, inyamaswa zizakomeza kugabanuka, biganisha ku gucika, bishyira mu kaga urusobe rw'imibereho y'ibinyabuzima rutuma tubaho."

Iyi raporo ivuga ko icyorezo cya Covid-19 ari ikindi kintu kibutsa neza uko abantu n'ibidukikije ari magirirane.

Bimwe mu bintu bikekwa ko bitera ibyorezo bikomeye ku isi harimo igabanuka ry'ibinyabuzima birimo inyamaswa, n'ubucuruzi bw'ibizikomokaho.

Ibimenyetso bishya byerekana ko dushobora guhagarika no gusubizaho ibyangiritse, mu gihe twafata ingamba zo kurengera ibidukikije no guhindura ibyo dukoresha n'ibyo turya.

Impirimbanyi yo kurengera ibidukikije Sir David Attenborough avuga ko "kugera kuri ibyo bizasaba guhindura imibereho".

Ati: "Bizasaba guhindura uko dutunganya ibyo turya, uko dukora ingufu dukoresha, n'uko twita ku nyanja.

"Ariko hejuru y'ibyo bizasaba guhindura imyumvire. Tukareka kubona ko ibyiza biri mu bidukikije ari ibintu 'byiza byo gutwara', niba dushaka kongera kuringaniza urusobe rw'ibinyabuzima ku isi yacu".

Ni gute dupima kubura kw'ibidukikije?

Gupima urusobe rw'ibifite ubuzima byose ku isi ni ibintu bigoye, gusa byifashisha ibipimo bitandukanye.

Iyo bishyizwe hamwe byerekana ko urusobe rw'ibinyabuzima ruri kwangirika ku buryo butigeze bubaho mbere mu mateka ya muntu.

Iyo raporo by'umwihariko ikoresha igipimo kireba niba umubare w'inyamaswa z'ishyamba wariyongereye cyangwa waragabanutse. Ntabwo ivuga amoko yagabanutse cyangwa ayazimye burundu.

Kugabanuka gukabije kwabonetse mu duce tw'imirongo mbariro y'isi (tropicals). Igipimo cy'igabanuka rya 94% cyabonetse muri Amerika y'Epfo na Karayibe nicyo kinini kurusha ahandi ku isi.

Muri icyo gice cy'isi, biterwa n'uruvange rw'ibibazo byugarije ibikururanda, ibikeri n'imihopfu hamwe n'inyoni.

Louise McRae wo mu kigo ZSL agira ati: "Iyi raporo yerekana ishusho y'isi, ko bikwiye ko hari igikorwa vuba ngo ibi bihinduke".

Ubushakashatsi bwatangajwe mu kinyamakuru Naturesuggests buvuga ko dukwiye guhindura uko dutegura n'ibyo turya, harimo kugabanya ibiryo bimenwa no kurya ibidakabije kubangamira ibidukikije.

Ibi bipimo bisobanuye iki?

Imibare yo gucika kw'ibinyabuzima bimwe itangwa na International Union for Conservation of Nature (IUCN), yasuzumye amoko arenga 100,000 y'ibimera n'inyamaswa yerekana ko 32,000 muri yo yugarijwe no gucika.

Mu 2019, inama mpuzamahanga y'abahanga muri siyansi yanzuye ko amoko miliyoni imwe (500,000 inyamaswa n'ibimera, na 500,000 y'inigwahabiri [insects]) yugarijwe no gucika, mu myaka ibarirwa muri mirongo iri imbere.

Raporo ya WWF ni imwe mu zerekana uko ibintu bihagaze ubu mu gihe mu mwaka utaha hitegurwa inama nini ku kurengera ibidukikije ku isi.

Kuwa kabiri w'icyumweru gitaha, umuryango w'abibumbye nawo uzatangaza amakuru yawo mashya ku buryo ibidukikije bihagaze ku isi.