شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
از برنامه هستهای ایران چه باقی مانده و آیا هنوز یک تهدید است؟
- نویسنده, لوئیس باروچو
- شغل, سرویس جهانی بیبیسی
- زمان مطالعه: ۷ دقیقه
برنامه هستهای ایران بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است.
ایالات متحده هواپیماها و کشتیهای جنگی خود را در منطقه مستقر کرده است و ظاهراً آماده است تا در صورت دست نیافتن به توافق با تهران بر سر برنامهٔ هستهای آن، اقدام به حمله کند.
رئیسجمهوری امریکا، در ۱۹ فبروری هشدار داد که اگر یک «توافق معنادار» حاصل نشود، «اتفاقات بدی» رخ خواهد داد.
دونالد ترامپ بار دیگر بر موضع خود تأکید کرد و گفت: «آنها نمیتوانند سلاح هستهای داشته باشند، موضوع بسیار ساده است... اگر آنها سلاح هستهای داشته باشند، نمیتوان در خاورمیانه صلح داشت.»
ایران همواره تلاش برای دستیابی به بمب هستهای را رد کرده است، اما بسیاری از کشورها و همچنین آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA)، قانع نشدهاند.
برنامهی هستهای ایران در چه وضعیتی قرار دارد؟
وضعیت برنامه هستهای ایران در پی حملات به سایتهای اصلی هستهای در جریان جنگ ۱۲ روزه میان اسرائیل و ایران در ماه جون گذشته، کاملا روشن نیست.
ایالات متحده نیز مدت کوتاهی وارد این جنگ شد و به سه سایت هستهای حمله کرد. این مراکز شامل بزرگترین مجتمع تحقیقات هستهای ایران در اصفهان و تأسیسات نطنز و فردو بود که برای غنیسازی اورانیوم (افزایش نسبت ایزوتوپهای خاص برای استفاده به عنوان سوخت هستهای) به کار میرفتند.
پس از این حملات، ترامپ گفت که این تأسیسات «محو و نابود» شدهاند. یک هفته بعد، رافائل گروسی، رئیس آژانس بینالمللی انرژی اتمی، اظهار داشت که این حملات خسارات شدید وارد کرده، اما «بهطور کامل» آنها را از بین نبرده است و اشاره کرد که بخشی از غنیسازی ممکن است ظرف چند ماه دوباره از سر گرفته شود.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی تخمین میزند که وقتی اسرائیل در ۱۳ جون حملات هوایی خود را آغاز کرد، ایران ذخیرهای معادل ۴۴۰ کیلوگرام اورانیوم با غنای ۶۰ درصدی در اختیار داشت؛ وضعیتی که تنها یک گام فنی کوتاه با غنای ۹۰ درصدی (درجه تسلیحاتی) فاصله دارد.
گروسی در ماه اکتوبر به خبرگزاری اسوشیتد پرس گفت که این مقدار اورانیوم – در صورت غنیسازی بیشتر – برای ساخت ۱۰ بمب هستهای کافی خواهد بود.
در ماه نوامبر، وزیر امور خارجه ایران به نشریه اکونومیست گفت که غنیسازی اورانیوم «اکنون متوقف شده است.» عباس عراقچی ماه گذشته در گفتوگو با فاکس نیوز اظهار داشت: «بله، شما تأسیسات و ماشینآلات را نابود کردید... اما تکنالوژی را نمیتوان بمباران کرد، و اراده را نیز نمیتوان با بمب از بین برد.»
گروسی در ماه جنوری به رویترز گفت که آژانس توانسته است ۱۳ سایت هستهای در ایران را که بمباران نشده بودند، بازرسی کند، اما اجازه دسترسی به آن سه سایت اصلی که مورد حمله قرار گرفتند، داده نشده است. او افزود که هفت ماه از آخرین باری که آژانس مقدار ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران را تأیید کرده، میگذرد.
هنوز در مورد سئوالات مهم، بهویژه محل نگهداری و وضعیت ذخایر اورانیوم و همچنین وضعیت تأسیسات غنیسازی، بیاعتمادی و ابهام باقی است.
چگونه به اینجا رسیدیم؟
حکومت ایران تأکید میکند که فعالیتهای هستهایاش فقط برای مقاصد غیرنظامی است.
این کشور یکی از امضاکنندگان «معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای» (NPT) است؛ معاهدهای که استفاده از تکنالوژی هستهای را برای مقاصد غیرنظامی مانند طب، زراعت و انرژی مجاز میداند، اما سلاحهای هستهای را ممنوع کرده است.
با اینحال، تحقیقات دهساله آژانس بینالمللی انرژی اتمی نشان داد که ایران از اواخر دهه ۱۹۸۰ تا سال ۲۰۰۳، «مجموعهای از فعالیتهای مرتبط با توسعه یک دستگاه انفجاری هستهای» را انجام داده است.
آژانس میگوید اطلاعات نشاندهنده آن است که این برنامهٔ موسوم به «پروژه آماد»، در آن زمان متوقف شده بود. اما در سال ۲۰۰۹، سرویسهای استخباراتی غربی تأسیسات فردو را شناسایی کردند.
در سال ۲۰۱۵، آژانس در گزارشی اعلام کرد که «هیچ نشانهٔ معتبری از فعالیتهای مرتبط با توسعه دستگاه انفجاری هستهای در ایران پس از سال ۲۰۰۹» در دست ندارد.
همچنین در سال ۲۰۱۵، ایران توافقی را با شش قدرت جهانی امضا کرد و پذیرفت که در بدل رفع تحریمها، محدودیتهای شدیدی را بر فعالیتهای هستهای خود اعمال کند. این توافق، سقف غنیسازی را ۳/۶۷ درصد تعیین کرد – که برای تولید انرژی هستهای مناسب است – و غنیسازی در فردو را تحت نظارتهای شدید متوقف کرد.
اما در سال ۲۰۱۸، رئیسجمهور ترامپ با این استدلال که این توافق نتوانسته مسیر ایران برای رسیدن به بمب را مسدود کند، از آن خارج شد و تحریمها را دوباره وضع کرد.
ایران در واکنش، محدودیتهای توافق را نقض کرد؛ غنیسازی اورانیوم را به ۶۰ درصد رساند؛ سانتریفیوژهای پیشرفته را فعال و غنیسازی در فردو را از سر گرفت.
در ۱۲ جون ۲۰۲۵، شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای اولین بار در دو دهه اخیر، رسما اعلام کرد که ایران تعهدات خود در زمینه منع گسترش سلاح هستهای را نقض کرده است. روز بعد، اسرائیل حملات هوایی خود را آغاز کرد.
آیا ایران در حال حاضر روی تأسیسات هستهای خود کار میکند؟
تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که در ماههای اخیر، فعالیتهای ساختوساز در هر دو سایت نطنز و اصفهان در جریان بوده است.
بر اساس تصاویر ماهوارهای که توسط «مؤسسه علم و امنیت بینالمللی» (ISIS) – یک اندیشکده مستقر در ایالات متحده – بررسی شده است، به نظر میرسد که تمام ورودیهای مجتمع تونلی اصفهان اکنون با خاک مسدود شده و یک سقف جدید نیز در آنجا ساخته شده است.
همچنین تصاویر نشان میدهند که در سایت نطنز نیز سقفی احداث شده است.
علاوه بر این، تصاویر ماهوارهای اخیر -که برای اولین بار توسط «مؤسسه علم و امنیت بینالمللی» تحلیل شدهاند- نشاندهنده آن است که ایران در حال مستحکمسازی یک مجموعه زیرزمینی در کوه «کلنگگاز لا» است. این سایت که به «کوه پیکاکس» (Pickaxe Mountain) نیز مشهور است، هدف حملات اسرائیل یا امریکا قرار نگرفته بود و در حدود ۲ کیلومتری جنوبِ تأسیسات هستهای نطنز واقع است.
ساخت سلاح هستهای برای ایران چقدر زمان میبرد؟
تولید اورانیوم غنیسازیشده با غنای تسلیحاتی، با ساخت یک سلاح هستهای قابل پرتاب (که نیازمند مراحل فنی بیشتری است) یکی نیست.
ارزیابی «آژانس استخبارات دفاعی امریکا» (DIA) در ماه می سال گذشته – پیش از حملات اسرائیل و ایالات متحده – نشان میداد که ایران در آن زمان احتمالا میتوانست در «کمتر از یک هفته»، اورانیوم تسلیحاتی کافی برای اولین دستگاه هستهای خود را تولید کند.
با اینحال، ارزیابیها در این مورد که آیا ایران برای ایجاد ظرفیت «تسلیحاتیسازی» اورانیوم غنیشده تلاش کرده است یا خیر، متفاوت است.
در ارزیابی «آژانس استخبارات دفاعی امریکا» همچنین آمده است: «تقریبا با اطمینان میتوان گفت که ایران در حال تولید سلاح هستهای نیست، اما در سالهای اخیر فعالیتهایی داشته است که در صورت تصمیم به انجام این کار، موقعیت بهتری برای تولید آنها داشته باشد.»
با اینحال، ارتش اسرائیل در ماه جون اعلام کرد که اطلاعاتی را جمعآوری کرده است که نشاندهندهٔ «پیشرفت ملموس» در «تلاشهای رژیم ایران برای تولید اجزای تسلیحاتی سازگار با یک بمب هستهای» است.
داکتر پتریشیا لوئیس، کارشناس مستقل کنترل تسلیحات، میگوید: «ایران تا سال ۲۰۰۳ که به نظر میرسید برنامه را متوقف کرده است، ظرفیتهایی را در طراحی کلاهک توسعه داده بود.»
اما او همزمان میگوید که «پس از فروپاشی توافق هستهای ۲۰۱۵ و تداوم شکست مذاکرات برای دستیابی به یک توافق جدید، این احتمال وجود دارد که ایران... تصمیم گرفته باشد توسعه ظرفیت کلاهک را دوباره آغاز کند.»
رافائل گروسی در ۱۸ فبروری در پاسخ به این سئوال که آیا آژانس نشانههایی از ساخت فعال سلاح دیده است، به شبکه تلویزیونی تیاف۱ (TF1) فرانسه گفت: «نه.»
او افزود که در هر دو طرف (ایالات متحده و ایران)، «تمایلی برای رسیدن به یک توافق» میبیند.
اهمیت دستیابی ایران به سلاح اتمی در چیست؟
رهبران غربی مدتهاست بر این باور خود پافشاری میکنند که نباید به ایران اجازه داده شود تا به سلاح هستهای دست یابد.
ترامپ در ماه می ۲۰۲۵ گفت اگر ایران به چنین سلاحی دست یابد، «جهان نابود خواهد شد». او در جریان مبارزات انتخاباتی سال ۲۰۲۴ نیز گفته بود که این اتفاق به معنای «دنیایی کاملا متفاوت... و مذاکراتی کاملا متفاوت» خواهد بود و اسرائیل «از بین خواهد رفت».
سر کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، ایرانِ مجهز به سلاح هستهای را «بزرگترین تهدید برای ثبات منطقه» توصیف کرده است.
داکتر اچ. ای. هلیر، کارشناس مسائل خاورمیانه در اندیشکده بریتانیایی «روسی» (Rusi)، میگوید: «این اتفاق تنشهای منطقهای را افزایش داده و مدیریت بحران را، بهویژه برای اسرائیل و ایالات متحده، پیچیده میکند.»
برخی از تحلیلگران استدلال میکنند که دستیابی به سلاح هستهای میتواند ایران را در سطح منطقه جسورتر کند، پیوندهای رو به رشد این کشور با چین و روسیه را تقویت کرده و بالقوه باعث ایجاد یک مسابقه تسلیحاتی با عربستان سعودی شود.
اسرائیل به دارا بودن سلاحهای هستهای شناخته میشود، هرچند این کشور سیاست «ابهام استراتژیک» را برگزیده و این موضوع را نه تأیید میکند و نه تکذیب.
هلیر استدلال میکند که این به معنای آن است که «نتیجه احتمالی» هستهای شدن ایران، «بازدارندگی متقابل خواهد بود تا تشدید فوری درگیریها.»
او میگوید اکثر بازیگران منطقهای، «قدرت اسرائیل – و نه یک بمب هستهای فرضی از سوی ایران – را به عنوان نگرانی امنیتی فوریتر و مخلتر میبینند.»
او معتقد است که خطر اصلی یک ایران مجهز به سلاح هستهای، «اشتباه در محاسبات در دورههای رویارویی و تنش» خواهد بود.
