«از دشت لیلی تا فتح کابل»؛ تصویری نزدیک از خون‌شریکی القاعده با طالبان

«یک فرد مسلح با کلاشینکوف، پشت جنازه‌ای که روی زمین افتاده، سنگر گرفته است. کف پاهای جنازه از زیر پتویی که رویش انداخته شده، دیده می‌شود.» این، تصویری از بخشی از نبرد مشهور به جنگ «قلای/ قلعه جنگی» است که در آن نیروهای ضد طالبان تحت رهبری عبدالرشید دوستم، آخرین بقایای نیروهای طالبان و القاعده در شمال افغانستان را در قوس سال ۱۳۸۰ از بین بردند. آقای دوستم از رهبران اتحادی از احزاب موسوم به «ائتلاف شمال» بود.

وقتی حملات ۱۱ سپتامبر در سال ۲۰۰۱ در امریکا رخ داد و القاعده مسئول آن دانسته شد،‌ امریکا به افغانستان حمله کرد. حدود ۵۰ روز بعد، نبرد «قلای جنگی» و کشتار و دفن دسته‌جمعی صدها نیروی تسلیم‌شده طالبان و القاعده در منطقه‌ای موسوم به دشت لیلی در شمال افغانستان سال‌‌ها به نماد پایان طالبان در افغانستان تبدیل شد.

در ویدویی که گروه شبه‌نظامی «القاعده در شبه‌قاره هند» نسخه فارسی آن‌را (پس از پشتو، عربی، اردو و انگلیسی) هفته گذشته نشر کرده، این موضوع هم برجسته شده است: در تصویری از زمان جنگ قلعه جنگی، یکی از شبه‌نظامیان عبدالرشید دوستم به سمت دوربین می‌آید و می‌گوید: «دشمن خلاص [شد]، کلگی از بین رفت. طالبان ختم [شد].» سپس در ویدیو جمله آخر او دوباره تکرار می‌شود: «طالبان ختم».

تصاویر بعدی پس از نشان‌دادن جنگجویان طالبان و القاعده (با ملیت‌های متفاوت از جمله چچنی، عرب، ازبکستانی، روسی، پاکستانی، آلمانی، تاجیکستانی و حتی در یک مورد امریکایی)که به دست نیروهای ضد طالبان اسیر شده‌اند، به سراغ جنگ نیروهای طالبان و همچنین جنگجویان گروه القاعده با نیروهای ائتلاف بین‌المللی به سرکردگی امریکا و دولت افغانستان می‌رود و در نهایت شبه‌نظامیان طالبان را پشت میز محمد اشرف‌غنی، رئیس جمهوری سابق افغانستان در ارگ ریاست جمهوری نشان می‌دهد.

«القاعده در شبه‌قاره هند» با هدف آن‌چه که برقراری «شریعت اسلامی» می‌گوید در سنبله ۱۳۹۳ از سوی ایمن الظواهری، رهبر آن‌وقت القاعده مرکزی اعلام شد. حیطه فعالیت این گروه هند، بنگله‌دیش، پاکستان، بوتان، نیپال، سریلانکا و برما گفته شده است. اما بیشتر در پاکستان و افغانستان فعال بوده است.

ایمن‌الظواهری در هنگام اعلام تشکیل «القاعده الجهاد در شبه‌قاره هند» اعلام کرد که این شاخه پس از دو سال تلاش برای هم‌سوساختن شماری از گروه‌های شبه‌نظامی شکل گرفته است.

در فلم شش دقیقه‌ای که «السحاب»، بخش نشراتی القاعده در جنوب آسیا نشر کرده است، تصاویر دیده نشده‌ای از فرماندهان القاعده از جمله منصور شامی، ابو یحیی اللیبی، ابو حمزه مالدیوی و تصاویر فرماندهان القاعده در شبه‌قاره هند شامل عاصم عمر سنبلی (اولین رهبر این گروه)، اسامه ابراهیم غوری، قاری عمران و فاروق احمد، همچنین فرماندهان پیشین طالبان افغان از جمله ملا دادالله و عبدالمنان (والی نام‌نهاد طالبان برای ولایت هلمند) و فرماندهان تحریک طالبان پاکستان شامل ولی‌الرحمن محسود و نصرالله محسود دیده می‌شود.

این تصاویر به خوبی حضور گسترده رهبران القاعده در افغانستان و پاکستان را در گذشته نشان می‌دهد . به طور مثال در یک‌جا ابو یحیی اللیبی، فرد شماره دو القاعده پس از ایمن الظواهری در کنار جنازه ابو شیث اللیبی از اعضای کشته‌شده القاعده دیده می‌شود و در یک مورد دیگر هم منصور شامی از رهبران القاعده در کنار جنازه عبدالله سعید از رهبران القاعده و نزدیکان اسامه بن‌ لادن دیده می‌شود. همه این افراد در حمله پهپادی امریکا در سال‌های متفاوت حضورنظامی امریکا در افغانستان در مناطق مرزی افغانستان و پاکستان کشته شدند.

برداشت این است که این گروه‌ها، القاعده و شاخه‌ آن در جنوب آسیا، و جریان طالبان (در افغانستان و پاکستان) دارای مشترکات ایدئولوژیک نزدیکی هستند که سبب شده است فرماندهان و جنگجویان آن‌ها در میدان جنگ دو دهه گذشته در افغانستان و پاکستان دوشادوش هم، در جنگ علیه امریکا و متحدانش حضور داشته باشند.

مورد اختلافی اما گستردگی جغرافیایی حیطه فعالیت است. در حالی‌که حضور القاعده بین‌المللی و فراتر از یک کشور بوده است، حکومت طالبان خود را محدود به افغانستان می‌داند.

نگاهی به تصاویر و محتوای نشرشده از سوی القاعده در شبه‌قاره هند (که بخشی از آن‌ها برای تهیه این گزارش مورد بررسی قرار گرفته است) به خوبی ارتباط بسیار عمیق این گروه شبه‌نظامی با گروه طالبان در حدود دو و نیم دهه را نشان می‌دهد.

در جنگ طالبان علیه نیروهای اتحاد شمال و بعد در جریان جنگ علیه امریکا و متحدانش در افغانستان رهبران طالبان تأکید بسیار شدیدی داشتند که در هر نقطه‌ای از افغانستان که فعالیت مسلحانه جریان دارد، همه‌چیز باید تحت کنترل تشکیلات خودشان می‌بود. در برخی مناطق، شماری از جنگجویان افغان که با القاعده و گروه‌های دیگر همکاری کردند و به این ملاحظه رهبری طالبان توجهی نداشتند، به اتهام خودسری از تشکیلات طالبان اخراج شدند و برخی حتی خلع سلاح گردیدند.

یکی از چهره‌های مهم این گروه، منصور دادالله، برادر فرمانده قدرتمند پیشین طالبان ملا دادالله بود که گفته می‌شد با القاعده و دیگر گروه‌های خارجی ارتباط برقرار کرده بود. او در ۲۰ عقرب ۱۳۹۴ زمانی که ملا اختر محمد منصور رهبری طالبان را برعهده داشت، توسط جنگجویان طالبان در خاک افغانِ ولایت زابل کشته شد. طالبان او را به شورش و سرپیچی از صفوف خود متهم کرده بودند.

در موضع رسمی طالبان همواره تأکید می‌شد که نیازی به حمایت جنگجویان خارجی نمی‌بینند. یکی از مفاد توافق طالبان با ایالات متحده امریکا در دوحه نیز این بود که طالبان به اعضای خود، فرد یا گروهی از جمله القاعده اجازه نخواهد داد تا از خاک افغانستان برای تهدید امریکا و متحدان آن استفاده کند.

ولی در گذشته هنگام جنگ نیروهای طالبان با ائتلاف جهانی به سرکردگی امریکا در افغانستان جنگجویان القاعدهبه صراحت از فعالیت در خاک افغانستان یاد کردند. به طور مثال آن‌گونه که خود القاعده در شبه‌قاره هند می‌گوید، «قاری عمران»، مسئول بخش افغانستان این گروه عملیات‌های انتحاری را در شماری از ولایت‌های افغانستان از جمله لوگر و غزنی طراحی کرد و عملی ساخت.

در حال حاضر اسامه محمود، رهبر این گروه است و معاون او عاطف یحیی غوری نام دارد. هر دوی این‌ها در فهرست «تروریست‌های بین‌المللی» امریکا قرار دارند.

معلوم نیست که اسامه محمود در حال حاضر در کجا است؛ اما او در بیانیه‌ای که در جوزای ۱۳۹۸ به خاطر کشته‌شدن ذاکر موسی، بنیانگذار گروه شبه‌نظامی وابسته به القاعده به نام «انصار غزوه الهند» نشر کرد، گفته بود:« خبر اندوهناک شهادت ذاکر موسی برادر، دل‌های همه ما مجاهدین را در این‌جا در افغانستان از غم آکنده است.»

در تازه‌ترین گزارش تیم بررسی تحریم‌های سازمان ملل متحد هم آمده است: «القاعده در شبه‌قاره هند در جنوب‌شرق افغانستان فعال است؛ منطقه‌ای که شبکه حقانی در آن نفوذ قابل توجهی دارد. گزارش شده است که اسامه محمود «امیر» و یحیی غوری، معاون او، در کابل حضور دارند و بخش رسانه‌ای این گروه در هرات مستقر است.»

آن‌هایی که سانسور نشده‌اند، کشته شدند

آن‌طور که یکی از تصاویر نشرشده از سوی القاعده در شبه‌قاره هند نشان می‌دهد، در عید فطر ۱۳۹۰ در اتاقکی در میران‌شاه (وزیرستان شمالی) پاکستان دور و بر ۲۰ شبه‌نظامی برای دیدار عیدی جمع شده بودند که بعدها برخی‌شان از مهم‌ترین اعضای القاعده در شبه‌قاره هند شدند. در بخشی از این دیدار شماری از آن‌ها ترانه‌های مذهبی را با پس‌زمینه صداهای دیگ بخار در حال پخت غذا و رفت‌وآمد موتر و موترسیکلت برای حاضرین خواندند؛ از جمله عاصم عمر سنبلی و احمد فاروق. این دو بعدها رهبر و معاون گروه القاعده در شبه‌قاره هند شدند.

از حاضرین در این اتاق، ۹ نفر در افغانستان و پاکستان کشته شدند.

هر عکس و تصویری از گردهمایی چند نفره شبه‌نظامیان القاعده در شبه قاره هند (چه قبل از تاسیس و چه بعد از آن)، دست‌کم دو نکته دارد؛ یکی این‌‌‌‌که حتما شما افرادی را در جمع حاضرین می‌بینید که بعدها کشته شدند، و نکته دوم این‌که در بیشتر گردهمایی‌های تصویربرداری شده از اعضای القاعده در پاکستان و القاعده در شبه‌قاره هند، به طور قطع چند نفری را می‌توانید پیدا کنید که در افغانستان جان خود را از دست داده‌ باشند.

به طور مثال در سال ۱۳۹۳ در منطقه‌ای از وزیرستان شمالی در پاکستان و در یک اتاق در کنار تخته سفیدی کوچک احمد فاروق (راجا محمد سلمان)، ایدئولوگ و مسئول دعوت القاعده در شبه‌قاره هند (که بعدها معاون این گروه شد) برای شش نفر از شبه‌نظامیان بنگلادشی سلسله درس‌های ایدوئولوژیک ارائه می‌داد.

به جز احمد فاروق و سلیمان ( با نام اصلی عاشق الرحمن) که در وزیرستان شمالی کشته شدند، همه حاضرین در این اتاق شامل قومندان طارق (با نام اصلی سهیل)، ابو ابراهیم (سیف الاسلام حسن)، یعقوب (صدام حسین)، انور (ناظم‌الدین) و صدیق (میمون حاسب مناج) یک سال بعد در قندهار، جنوب افغانستان در جنگ با نیروهای امریکایی کشته شدند.

یا یک مورد دیگر در عکس‌هایی که از گردهمایی شبه‌نظامیان القاعده در منطقه‌ای سرسبز مناطق قبایلی گرفته شده است، از حدود ۲۰ نفر حاضر در عکس ۹ نفرشان کشته شدند. سه نفر آن‌ها به نام‌‌های سعدالله (با نام اصلی بلال بت)، عثمان (اسدالله) و عبدالاحد در پکتیکا (دو نفر) و قندهار در حمله پهپادی و جنگ با نیروهای امریکایی کشته شدند.

القاعده در شبه‌‌قاره هند در همه موارد ذکرشده در بالا که ویدیوها و عکس‌هایی را نشر کرده، چهره برخی را تار و سانسور کرده است، اما چهره شماری دیگر، مشخص و نمایان است؛ آن‌ها کشته شدند.

غم‌شریکی القاعده در شبه‌قاره هند با طالبان

برخلاف حکومت طالبان که نهایت سعی کرده است در عملکرد اعلامی‌اش خود را نزدیک با القاعده نشان ندهد، شاخه این گروه در شبه‌قاره هند، از هر فرصت مناسبی، استفاده کرده و احترام و ارادت خود به گروه طالبان و سپس حکومت طالبان را اعلام کرده است.

وقتی گروه طالبان در ۱۳ سنبله ۱۳۹۷ مرگ جلال‌الدین حقانی از مجاهدین سابق و رهبران طالبان را خبر داد، «القاعده بَرّ صغیر» (به اردو) در اعلامیه‌ای پر از تمجید از شخصیت آقای حقانی، مرگ او را به هبت‌الله آخوندزاده، خانواده حقانی و پسر او سراج‌الدین حقانی و به «دوست دیرینه‌اش» ایمن الظواهری تسلیت گفت.

در اسد ۱۴۰۰ هم چهار روز پس از ورود نیروهای گروه طالبان به کابل و سقوط نظام «جمهوریت»، القاعده در پیامی «فتح کابل» توسط طالبان را به هبت‌الله آخوندزاده، ملا عبدالغنی برادر و سراج‌الدین حقانی و محمد یعقوب تبریک گفت.

وقتی هم که در ۲۱ قوس ۱۴۰۳ خلیل‌الرحمن حقانی، وزیر مهاجرین حکومت طالبان در داخل وزارتش توسط یک فرد انتحاری شاخه خراسان گروه داعش کشته شد، فردای آن روز القاعده در شبه‌قاره هند، در اعلامیه‌ای نهایت «غم و افسوس» خود را اعلام کرد و به‌شدت داعش را کوبید.

رهبران کشته‌شده القاعده در شبه‌قاره هند در افغانستان

عاصم عمر سُنبلی (با اسم اصلی ثناء الحق)، اولین رهبر القاعده در شبه‌قاره هند در افغانستان کشته شد. او در منطقه سُنبل ایالت اوتارپرادش هند به دنیا آمد. پیش از برعهده گرفتن رهبری القاعده در شبه‌قاره هند عضو تحریک طالبان پاکستان و پیش‌تر از آن، از اعضای حرکت الجهاد الاسلامی بود که علیه هند در منطقه مورد مناقشه کشمیر در جنگ بود.

عاصم عمر در تاریخ ۱ میزان ۱۳۹۸ در ولسوالی موسی قلعه ولایت هلمند در جنوب افغانستان کشته شد.

متولد در یک کشور، حضور در جنگ در کشور دوم و کشته‌شدن در کشور سوم، داستان شمار زیادی از شبه‌نظامیانی است که از نقاط متفاوت جهان راهی منطقه افغانستان و پاکستان شدند.

در سال ۱۳۹۹ نیروهای امنیتی افغانستان مدعی شدند که محمد حنیف، معاون گروه القاعده در شبه‌قاره هند را در ولسوالی بکواه ولایت فراه کشته‌اند. محمد حنیف، مشهور به ضرار ساکن اصلی منطقه ناظم‌آباد کراچی پاکستان بود.

او در ابتدا عضو «حرکت المجاهدین» بود؛ گروهی که در نخست در افغانستان علیه حضور نیروهای شوروی می‌جنگید و سپس فعالیت خود را به سمت کشمیر و علیه هند گسترش داد. محمد حنیف، پس از حملات ۱۱ سپتامبر در امریکا، راهش را از این گروه جدا کرد و گروهی به نام «حرکت المجاهدین العالمی» ایجاد کرد.

در سال ۱۳۸۲ محمد حنیف و عمران علی صدیقی و چند همراه دیگرشان به اتهام حمله به پرویز مشرف، رئیس جمهوری آن وقت پاکستان دستگیر و به هشت سال زندان محکوم شدند.

در سال ۱۳۹۰ دادگاه عالی ایالت سند حکم رهایی محمد حنیف و عمران صدیقی را صادر کرد. آن‌ها پس از رهایی از زندان به وزیرستان رفتند و آنجا به رهبران مهم شبکه القاعده مبدل شدند.

«حاجی ولی‌الله» با نام اصلی عمران علی صدیقی، یکی دیگر از اعضای شورای رهبری القاعده در شبه‌قاره هند بود که در افغانستان کشته شد. او همچنین مسئولیت نظامی این گروه را برعهده داشت. عمران صدیقی حدود یک ماه پس از اعلام تشکیل القاعده در شبه‌قاره هند همراه با دو پاکستانی دیگر در ولسوالی گیان ولایت پکتیکا در افغانستان کشته شدند.

یکی دیگر از مهم‌ترین اعضای القاعده در شبه‌قاره هند که در افغانستان کشته شد، اسامه ابراهیم غوری بود. او متولد اسلام‌آباد و از بنیانگذاران مجله السحاب به زبان اردو (نشریه القاعده) و همچنین مسئول مجله السحاب در شبه‌قاره هند بود. این عضو شورای رهبری القاعده در شبه‌قاره هند در تاریخ ۲۴ سنبله ۱۳۹۵ در ولایت زابل در افغانستان کشته شد.

یکی از مهم‌ترین نیروهای «القاعده در شبه‌قاره هند» که در خارج از افغانستان کشته شد، اما بی‌ربط به افغانستان نبود، «قاری عمران» است. او مسئول بخش افغانستان القاعده در شبه‌قاره هند بود. قاری عمران با نام اصلی عبیدالله در اواخر سال ۱۳۹۳ در وزیرستان شمالی کشته شد. ویدویوهایی را که القاعده در شبه‌قاره هند پس از کشته‌شدن او نشر کرد، نقش عمده و برجسته او در آموزش نظامی نیروهای القاعده و همچنین طراحی عملیات‌های این گروه در افغانستان و پاکستان را نشان می‌دهد.

در یکی از این ویدیوها که القاعده در شبه‌قاره هند نشر کرده است، قاری عمران خطاب به شماری از شبه‌نظامیان این گروه می‌گوید: «بعد از شلیک هر راکت (آرپی‌جی) موقعیت‌تان را تغییر دهید. وقتی راکت شلیک می‌کنید، دود، موقعیت‌تان را مشخص می‌کند. بلافاصله جای‌تان را تغییر دهید.»

او آن‌طور که خودش گفته بود با اسامه بن‌ لادن، بنیانگذار القاعده در قندهار بیعت کرد و پس از آن با ایمن الظواهری این بیعت را تجدید کرد. عمران گرچه در وزیرستان شمالی کشته شد، اما عمده فعالیت‌‌هایش در داخل افغانستان بود.

در میان رهبران القاعده در شبه‌قاره هند اما راجا محمد سلمان با نام جهادی «استاد احمد فاروق» نقش عمده‌ای در جذب نیرو و همچنین آموزش اعتقادی آنان داشت. او در ابتدا مسئول جذب نیرو برای القاعده در شبه‌قاره هند بود و سپس معاون این گروه شد. اگر برگردیم به اتاقی که او در سال ۱۳۹۳ کلاس‌های ایدئولوژیک خود را برگزار می‌کرد، مثلا از شش نفر بنگلادشی که در یک دوره پای درس‌های او نشسته بودند، پنج نفر در افغانستان کشته شدند.

آن‌طور که شورای امنیت سازمان ملل متحد گزارش داده است:« ارزیابی کشورهای عضو نشان می‌دهد که القاعده در افغانستان به دلیل منابع محدود و کوچک‌شدن شدید ساختار خود، تهدید فوری برای کشورهای منطقه محسوب نمی‌شود. حضور القاعده در افغانستان عمدتاً متشکل از جنگجویانی با منشأ عربی توصیف شده است که در گذشته در کنار طالبان جنگیده‌اند. این افراد در شش ولایت غزنی، هلمند، قندهار، کنر، ارزگان و زابل پراکنده‌اند.»

حکومت طالبان تاکیدش بر این است که به هیچ گروهی اجازه نمی‌دهد که از خاک افغانستان علیه دیگر کشورها استفاده کنند.

شورای امنیت سازمان ملل اما می‌گوید که گزارش‌ها از وجود چندین مرکز آموزشی مرتبط با القاعده در افغانستان حکایت دارد.

ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان در پیامی که در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد، در واکنش به ارزیابی شورای امنیت سازمان ملل نوشت که «برخی کشورها از خلأ [غیبت نماینده حکومت طالبان در نشست] استفاده می‌کنند و درباره امنیت افغانستان "پروپاگند" کرده، تشویش ایجاد می‌کنند. ما اطمینان می‌دهیم که افغانستان امن است، در اینجا هیچ گروه خارجی و خودسر وجود ندارد.»

ولی ویدیوی تبلیغاتی القاعده در شبه‌قاره هند نشان می‌دهد که ریشه‌های این گروه به افغانستان سخت گره خورده است که می‌تواند به رابطه حال و آینده آنها با افغانستان سایه بیفکند.