نسخه‌های مرگبار؛ افغانستان در دام دواهای تقلبی

مجید، ۳۰ ساله، در بخش مراقبت‌های ویژهٔ شفاخانهٔ سردار محمد داوود خان بستری است و میان مرگ و زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

۸۰ درصد شُش‌های او از کار افتاده و تنها با کمک دستگاه تنفس مصنوعی، به سختی نفس می‌کشد.

او از هشت ماه به این‌سو به بیماری سینه‌وبغل مبتلا شده است. بیماری‌اش بیرون از این شفاخانه به‌موقع تشخیص داده شد و دواهای لازم را نیز دریافت کرد، اما با وجود آن، هیچ بهبودی حاصل نشد و وضعیت او به‌تدریج پیچیده‌تر شد؛ موضوعی که کادر صحی را متعجب کرده است.

داکتران اکنون از نجات این پدر شش فرزند، تقریباً ناامید شده‌اند.

عبدالمجید مجیب، داکتر بخش مراقبت‌های ویژه، با اشاره به تصویر ایکسری شُش‌های او می‌گوید:

«وضعیت بیمار بسیار وخیم است. ما به این حالت 'شُش کثیف' (Dirty Lung) می‌گوییم؛ وضعیتی فوق‌العاده خطرناک در بیماران مبتلا به سینه‌وبغل. در تصویر ایکسری، بخش پایینی شُش‌ها کاملاً سفید دیده می‌شود، در حالی که در حالت عادی چنین نیست. بنابراین، وضعیت بیمار فوق‌العاده نگران‌کننده است.»

مجید پیش از این، تحت نظر داکتران خارج از شفاخانهٔ سردار محمد داوود خان مداوا می‌شد، اما پس از وخیم‌شدن وضعیت صحی‌اش به این مرکز انتقال یافت. با این حال، در گذشته نیز موارد مشابهی از وخامت ناگهانی بیماران در خود این شفاخانه ثبت شده بود که شک و تردید داکتران را برانگیخته بود.

مقامات شفاخانه پس از چند ماه بررسی دریافتند که عامل اصلی این وضعیت، استفاده از دواهای جعلی و بی‌کیفیت بوده است.

تحقیقات درباره دواهای تقلبی در بزرگ‌ترین شفاخانه نظامی افغانستان

داکتر طاهر احرار، رئیس شفاخانهٔ سردار محمد داوود خان، بخشی از تحقیقات درباره داروهای اصلی و جعلی را در اختیار بی‌بی‌سی قرار داد.

دشواری تفکیک داروی اصلی از جعلی، مرا واقعاً شگفت‌زده کرد.

داکتر سید تمیم که در کنار آقای احرار ایستاده است، نوعی آنتی‌بیوتیک را بررسی می‌کند. او آب مقطر را به پودر آنتی‌بیوتیک داخل یک بوتل کوچک اضافه و تلاش می‌کند محلول را برای تزریق آماده سازد.

داکتر تمیم پس از تلاش‌های مکرر، با آرامش گفت: «ببینید، چند دقیقه است که تلاش می‌کنیم محلول را آماده بسازیم، اما هنوز هم کریستال‌های خشک و تر در آن باقی مانده است.»

او با اشاره به محلول دیگری می‌گوید: «محلول دوای اصلی شفاف و روشن است و هیچ‌گونه ذراتی در آن وجود ندارد.»

داکتر احرار که خود نیز سرگرم بررسی نوع دیگری از آنتی‌بیوتیک است، با تعجب برایم گفت: «این محلول را برای مدت طولانی تکان دادیم، اما رسوبات و پودر حل‌نشده هنوز هم در آن باقی است. اگر این محلول به بیمار تزریق شود، این رسوبات به همین شکل در بدن باقی می‌ماند.»

ده‌ها نوع دوای اصلی و نسخه‌های جعلی آن‌ها بر میز آزمایشگاه چیده شده است. داکتر احرار در مورد تفاوت میان شربت اصلی اسید معده و نمونهٔ تقلیدی آن برایم توضیح می‌دهد:

«این شربت معده رنگی سفید، شبیه به رنگ شیر دارد؛ اما وقتی مزهٔ آن را می‌چشید، متوجه می‌شوید که جز رنگ و آب چیز دیگری نیست. در حالی‌که در شربت دیگر، طعم مادهٔ ضد اسید یا تیزاب معده به‌وضوح احساس می‌شود.»

شفاخانه چگونه به وجود دواهای تقلبی پی برد؟

به گفتهٔ آقای احرار، «پس از پیروزی (طالبان)، شمار زیادی از مجروحان در این شفاخانه بستری بودند… بوی زخم‌های آنان به مشام می‌رسید. با واقعیت‌هایی روبرو شدیم که زخم برخی مجروحان گانگرین [ناسور] شده بود و این وضعیت منجر به قطع دست و پا حتی جان باختن برخی بیماران شد.»

او در ادامه گفت: «پس از تحقیقات گسترده، شفاخانه دریافت که دواهای مورد استفاده در این شفاخانه جعلی و بی‌کیفیت بوده‌اند.»

او افزود: «بعدتر، ۹ تُن دوا از سوی روسیه کمک شد. زمانی که از آنتی‌بیوتیک‌های روسی استفاده کردیم، زخم بیماران التیام یافت و دیگر بوی زخم‌ها در شفاخانه به مشام نمی‌رسید.»

آقای احرار همچنین گفت که از دو سال پیش به این سو، مقامات شفاخانه دیگر دواهای مورد نیاز را از بازار آزاد خریداری نکرده و دوا را از هند، ترکیه و ایران وارد می‌کنند.

بازار گرم و گسترده دواهای جعلی

در بیرون از شفاخانه، خریدوفروش دواهای جعلی همچنان به‌گونهٔ گسترده ادامه دارد.

یک فروشندهٔ عمدهٔ دوا، در دکانش که در زیرخانهٔ یک ساختمان بلند موقعیت دارد، به‌سادگی چند نمونه از دواهای اصلی و جعلی را برایم نشان داد. او با اشاره به شباهت ظاهری دواها گفت: «رنگ و پاکت‌های این دواها مشابه‌اند، اما از نظر کیفیت و موثریت تفاوت دارند.»

او دو پاکت «فلاجیل» را برداشت و با اشاره به یکی از آن‌ها افزود: «کیفیت این دوا بهتر است.»

وقتی دربارهٔ تفاوت قیمت میان دوای اصلی و جعلی پرس‌وجو کردم، مشخص شد که در این دوا‌فروشی، بهای داروی بی‌کیفیت تقریباً نصف قیمت دوای اصلی است.

به گفتهٔ این فروشنده، شمار قابل توجهی از مردم به دلیل مشکلات اقتصادی، احتمالاً ترجیح می‌دهند دوای ارزان‌تر تهیه کنند.

این‌که دواهای تقلبی تا این اندازه آسان در بازارها به فروش می‌رسند، شگفت‌آور است؛ مشکلی که می‌تواند به بهای جان بیماران تمام شود.

مادری هشت‌فرزند که قربانی دواهای جعلی شد

عمران، ۴۰ ساله و ساکن غزنی، چند ماه پیش همسر باردار خود را که به گفتهٔ او به «زکام عادی»، سرماخوردگی، مبتلا بود، از دست داد.

این تنها مورد مشابه نیست؛ در جریان این تحقیق دریافتیم که در ماه‌های اخیر، در برخی ولایت‌های افغانستان، افراد مبتلا به بیماری‌های عادی و قابل درمان جان خود را از دست داده‌اند. گفته می‌شود علت اصلی مرگ آن‌ها استفاده از دواهای تقلبی بوده است.

عمران که پدر هشت فرزند است، می‌گوید همسرش «مشکل صحی جدی» نداشت و تنها از سردرد شکایت می‌کرد، به همین دلیل او را نزد داکتر برد.

«پس از معاینات، وقتی به خانه برگشتیم، غذا پخت و کارهایش را هم انجام داد. تقریباً چاشت شده بود که دواهای توصیه‌شده را در یک سیروم برایش زرق کردم. تنها چند قطره وارد بدنش شده بود که ناگهان بدنش به لرزه افتاد. از او پرسیدم آیا خنک خورده‌ای؟ گفت نه. پرسیدم آیا تب داری؟ جواب داد نه. خودش هم نمی‌دانست چه اتفاقی برایش رخ داده است.»

او با بغض ادامه داد: «سیروم را قطع کردم و دیدم بی‌حال شد. به سرعت موترم را روشن کردم و برگشتم. نمی‌توانست از جایش بلند شود. وقتی بلندش کردم، استفراق کرد، رنگش کبود شد، بدنش ورم کرد و بالاخره جان سپرد.»

عمران فرزندانش را روزانه به محل کار خود در ورکشاپ تراکتور می‌برد، چرا که در خانه کسی برای مراقبت از آن‌ها حضور ندارد. اندوه مرگ مادر خانواده هنوز در ذهن فرزندان تازه است.

عمران می‌گوید دیگر آن احساس گذشته را ندارد: «احساس اینکه خانه و زندگی دارم، دیگر وجود ندارد.»

با این حرف‌ها، رشتهٔ سخن را قطع کرد و مشغول کار شد؛ به نظر می‌رسد می‌کوشد حتی برای دقایقی از تلخی واقعیتی که بر خانواده‌اش گذشته، فرار کند.

با این حال، پیش از رفتن به من گفت: «داکتر معالج همسرم دوا را قبل از استفاده دیده بود.»

ما داکتر معالج همسر عمران را پیدا کردیم و او حاضر شد تنها از طریق تماس تلفنی صحبت کند. او می‌گوید تشخیص تفاوت دوای اصلی از تقلبی با نگاه عادی مشکل است و توضیح داد: «تا ادارهٔ کنترل کیفیت دوا را بررسی نکند، تفکیک آن برای داکتر ناممکن است. دواهای تقلبی با جنس و شکل مشابه دوای اصلی عرضه می‌شوند.»

بستهٔ داروهای تقلبی

یک خانواده از ولایتی دوردست، یک بسته دوا را از طریق شخصی به بی‌بی‌سی فرستاد و ادعا کرد که یکی از اعضای خانواده‌شان تنها بیست دقیقه پس از مصرف این دوا جان خود را از دست داده است.

به دلیل محدودیت‌ها، نتوانستیم به آن ولایت سفر و با خانواده دیدار کنیم.

داکتران در شفاخانهٔ سردار محمد داود خان حاضر شدند تا کیفیت این دواها را برایم بررسی کنند. زمانی که داکتر محمد پناه، آب مقطر را به پودر آنتی‌بیوتیک اضافه کرد، محلول رنگ تیره و قهوه‌ای به خود گرفت.

او محلول را به من نشان داد و گفت: «می‌بینید، رنگ محلول که باید شفاف باشد، نیست و کریستال‌های حل‌نشده در آن دیده می‌شوند. به هیچ وجه نباید این محلول به بدن انسان تزریق شود، زیرا می‌تواند باعث حساسیت شود.»

از داکتر دربارهٔ پیامدهای احتمالی حساسیت ناشی از دوا پرسیدم. او با قاطعیت پاسخ داد: «بله، حتی ممکن است سبب مرگ بیمار شود.»

ما نتیجه تحقیقات خود را با ادارۀ کنترل غذا و دوا درمیان گذاشتیم؛ نهادی که مسؤل نظارت بر کیفیت دوا در افغانستان است.

نمونه‌هایی از دواهای اصلی و جعلی که از بازارهای کابل به‌دست آورده بودم، در برابر داکتر حافظ نعیم‌الله ایوبی، رئیس بخش کنترل دوا، قرار دادم.

آقای ایوبی وجود دواهای جعلی در بازارهای افغانستان را تأیید می‌کند، اما می‌گوید تیم‌های نظارتی آن‌ها در این زمینه فعال هستند.

او توضیح داد: «آن‌ها (همکاران ما) دواهای جعلی و حتی دواهایی را که بدون اجازه وارد افغانستان شده‌اند، جمع‌آوری می‌کنند.»

ما با تیم بازرسی این نهاد در یکی از مناطق شهر کابل همراه شدیم.

بازرسان وسایل خاصی در اختیار ندارند و تنها با مشاهدهٔ دواها دربارهٔ کیفیت آن‌ها نظر داده یا قضاوت می‌کنند.

تیم بازرسی پس از بررسی دو دواخانه، چند قلم دوای تاریخ گذشته را پیدا کرد.

به گفتهٔ این اداره، ارزش سالانهٔ بازار دوا در افغانستان به بیش از دو میلیارد دالر می‌رسد.

به این ترتیب، خرید و فروش دواهای جعلی در این کشور تجارتی چندین میلیون دالری است و ظاهراً چنین اقداماتی برای مقابله با این صنعت پرسود، مانند قطره‌ای در دریا است.

قاچاق و تولید دواهای جعلی در افغانستان

مقامات می‌گویند بسیاری از دواهای تقلبی به‌صورت قاچاق از پاکستان وارد افغانستان می‌شوند، اما در داخل کشور نیز کارگاه‌هایی وجود دارند که به‌صورت مخفیانه دواهایی را به نام برندهای اصلی تولید خارج، جعل می‌کنند.

مالک یکی از کارگاه‌های تولید دواهای جعلی در کابل را پیدا کردیم که به‌صورت پنهانی فعالیت می‌کرد. در ابتدا پذیرفت ما را به کارخانه‌اش ببرد، اما بعدتر منصرف شد و عقب‌نشینی کرد. او به ما گفت:

«پودر آنتی‌بیوتیک را از چین وارد می‌کنم، از آن تابلیت می‌سازیم و در بسته‌بندی‌های شرکت‌های مشهور به‌صورت خرده و عمده به بازار عرضه می‌کنیم.»

بی‌بی‌سی همچنین تصاویر یورش پولیس به یکی از کارخانه‌های مشابه در ولایتی دیگر را مشاهده کرد.

در این تصاویر، اتاقی کوچک و آلوده دیده می‌شود که پر از بوتل‌های خالی، قوطی‌های دوا و مایعی زرد رنگ در یک سطل است. این مایع به‌عنوان شربت در بوتل‌ها ریخته شده و در قوطی‌های شرکت‌های مشهور به دواخانه‌ها فرستاده می‌شود.

محصولی که داکتران آن را «زهر» می‌نامند.

خبر خوشی که دریافت کردیم، دربارهٔ عبدالمجید بود. او پس از سه ماه درمان در بخش مراقبت‌های ویژهٔ شفاخانهٔ سردار محمد داود خان، به خانه بازگشت. وقتی به دیدنش رفتم، هنوز در بستر بود و بسیار نحیف به نظر می‌رسید.

او می‌گوید وضعیتش رو به بهبود است: «سه چهار روز است که صدایم کمی بهتر شده، اما بدنم هنوز درد می‌کند. پاها و شانهٔ چپم درد دارند و اکسیجن بدنم هنوز کامل نیست. دواهای شفاخانه مفید بودند.»

مجید خوشبخت است که درمانش نتیجه‌بخش بود، اما بخت با بسیاری دیگر یاری نکرده است.

دواهای تقلبی و بی‌کیفیت در افغانستان، مانند دشمنی پنهان، هر لحظه جان بیماران را تهدید می‌کنند.