مارگزیدگی در هند سالانه جان ده‌ها هزار نفر را می‌گیرد

دِوندرا، یک دهقان هندی، هنوز لحظه‌ای را که ماری هنگام چیدن برگ‌های توت، پایش را نیش زد، به یاد می‌آورد.

او در یک فلم کوتاه منتشرشده توسط «گروه جهانی مقابله با مارگزیدگی»، نهادی که برای کاهش مرگ‌ومیر و آسیب‌های ناشی از مارگزیدگی فعالیت می‌کند، می‌گوید: « چهار روز پس از گزیده شدنم، وقتی درد غیرقابل تحمل شد به شفاخانه رفتم اما این تأخیر به قیمت از دست دادن پایم تمام شد.»

اما دوندرا جزو افراد خوش‌چانسی بود که زنده ماند. طبق آمار دولت فدرال هند، هر سال حدود ۵۰ هزار نفر در این کشور بر اثر مارگزیدگی جان خود را از دست می‌دهند؛ رقمی که تقریباً نیمی از کل مرگ‌ومیرهای ناشی از مارگزیدگی در جهان را شامل می‌شود.

برخی تخمین‌ها نشان می‌دهد که تعداد قربانیان ممکن است بیشتر باشد:

یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ که در همین مورد انجام شد نشان داد که بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، هند ممکن است شاهد ۱/۲ میلیون مرگ و میر ناشی از مارگزیدگی بوده باشد. این یعنی به طور متوسط ۵۸ هزار مرگ در سال.

اکنون گزارش جدید «گروه جهانی مقابله با مارگزیدگی»، نشان می‌دهد که ۹۹ درصد از کارکنان حوزه سلامت در هند با چالش‌هایی در تجویز پادزهر روبه‌رو هستند. پادزهر همان آنتی‌بادی‌های نجات‌بخشی است که سموم موجود در زهر مار را خنثی می‌کنند.

در این پژوهش، ۹۰۴ نفر از داکتران متخصص در چهار کشور هند، برازیل، اندونیزیا و نیجریا که بیشترین آسیب را از مارگزیدگی متحمل می‌شوند مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد موانعی مشابه در همه این کشورها وجود دارد، از جمله ضعف زیرساخت‌های درمانی، دسترسی محدود به پادزهر و ناکافی بودن آموزش‌های تخصصی.

نزدیک به نیمی از متخصصان گزارش دادند که تأخیر در درمان منجر به عوارض جدی در بیمارانشان از جمله قطع عضو، جراحی یا مشکلات حرکتی مادام‌العمر شده است.

سازمان جهانی صحت در سال ۲۰۱۷ رسما مارگزیدگی یا مسمومیت ناشی از نیش مار را به دلیل شمار بالای مرگ‌ومیر ناشی از آن، در فهرست «بیماری‌ گرمسیری با بالاترین اولویت نادیده گرفته شده» قرار داد.

بر اساس برآوردهای این سازمان، هر سال حدود ۵/۴ میلیون نفر در سراسر جهان توسط مارها گزیده می‌شوند و بیش از ۱۰۰ هزار نفر در اثر آن جان خود را از دست می‌دهند.

سازمان جهانی صحت همچنین گفته که مارگزیدگی به‌طور نامتناسبی جوامع فقیر روستایی در کشورهای کم‌درآمد و با درآمد متوسط را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

داکتر یوگش جین، عضو گروه جهانی مقابله با مارگزیدگی و داکتر فعال در ایالت مرکزی چاتیسگر، می‌گوید بیشترین تمرکز مرگ‌ومیر و آسیب‌های ناشی از مارگزیدگی در هند به مناطق مرکزی و شرقی این کشور مربوط می‌شود. او تأکید می‌کند که کارگران بخش کشاورزی، به‌ویژه افرادی که به جوامع قبیله‌ای محروم تعلق دارند، همچنان در معرض بیشترین خطر قرار دارند.

در سال ۲۰۲۴، هند «برنامهٔ اقدام ملی برای پیشگیری و کنترل مسمومیت ناشی از مارگزیدگی» را با هدف کاهش ۵۰ درصدی مرگ‌ومیر ناشی از مارگزیدگی تا سال ۲۰۳۰ راه‌اندازی کرد.

این برنامه بر بهبود نظارت، افزایش دسترسی به پادزهر و توسعهٔ پژوهش‌ها، تقویت ظرفیت‌های طبی و اجرای کمپین‌های آگاهی‌رسانی عمومی تمرکز دارد.

کارشناسان بر این باورند که این اقدام گامی در مسیر درست است، اما اجرای آن تاکنون ناهماهنگ و ناپایدار بوده است.

جین می‌گوید: «در هند، مارگزیدگی به‌عنوان مشکلی مربوط به فقرا تلقی می‌شود. به همین دلیل، خشم عمومی یا اقدام مؤثری در برابر این مرگ‌های کاملاً قابل پیشگیری وجود ندارد. وقتی صحبت از درمان مارگزیدگی می‌شود، هر ثانیه اهمیت دارد.»

او توضیح می‌دهد که سم مار ظرف چند دقیقه وارد جریان خون می‌شود و بسته به گونه مار، به اعصاب، سلول‌ها یا دستگاه گردش خون حمله می‌کند. تأخیر در تجویز پادزهر می‌تواند به نارسایی تنفسی، فلج، آسیب‌های غیرقابل بازگشت بافت یا از کار افتادن اندام‌ها منجر شود.

با این حال، تأخیر در رسیدن به شفاخانه‌ها در مناطق روستایی هند امری رایج است؛ جایی که جاده‌های نامناسب، فاصلهٔ زیاد تا مراکز صحی و کمبود خدمات آمبولانس مانع درمان به‌موقع می‌شود.

سپتامبر سال گذشته، گزارش شد که یک زن باردار در ایالت گجرات در مسیر انتقال به شفاخانه جان باخت، زیرا اعضای خانواده‌اش مجبور بودند او را در یک تذکره پارچه‌ای در مسیری ۵ کیلومتری حمل کنند، چون هیچ وسیله نقلیه‌ای قادر به رسیدن به روستای آن‌ها نبود.

داکتر یوگش جین می‌گوید برخی ایالت‌ها در تلاش‌اند با ذخیرهٔ پادزهر در مراکز صحی محلی دسترسی را بهبود بخشند. اما استفاده صحیح پادزهر همچنان یک چالش بزرگ است، زیرا بسیاری از کارکنان حوزه سلامت آموزش تخصصی ندیده‌اند.

او ادامه می‌دهد که مشکل دیگر این است که بسیاری از مردم در مناطق روستایی هند هنوز به شفادهندگان سنتی، باورهای مذهبی یا درمان‌های محلی رو می‌آورند و تنها زمانی به شفاخانه مراجعه می‌کنند که علائمشان شدیدتر شده باشد؛ تأخیری که می‌تواند مرگبار باشد.

در حال حاضر، هند تنها پادزهری را در اختیار دارد که در برابر چهار گونه‌ای مار محافظت ایجاد می‌کند اما ده‌ها گونهٔ دیگر از مارهای سمی در این کشور وجود دارند که هند برای آن‌ها پادزهر اختصاصی ندارد و به همین دلیل بیماران پس از دریافت آن پاسخ درمانی مناسبی دریافت نمی‌کنند.

به همین دلیل کارشناسان بر نیاز فوری بر تولید پادزهرهای منطقه‌ای و متناسب با گونه‌های بومی تأکید می‌کنند.