افغانستان چگونه وابستگی خود به گندم پاکستان را به صفر رساند؟

افغانستان در یک دهه گذشته توانسته است واردات گندم از پاکستان را به صفر برساند. حکومت طالبان اعلام کرده است که در تلاش کاهش وابستگی تجاری افغانستان به پاکستان است؛ به‌ویژه پس از تنش‌های اخیر و احتمال مسدود شدن گذرگاه‌های مرزی میان دو کشور برای مدت طولانی.

پاکستان در چند دهه گذشته بزرگترین مسیر تجاری و ترانزیتی افغانستان بوده است و حدود نیمی از تجارت افغانستان با آن کشور انجام می‌شد.

آمار نهادهای ناظر بر بازارهای جهانی و آسیایی نشان می‌دهد که پاکستان در سال ۲۰۱۵، یعنی ده سال پیش، به ارزش ۳۲۰ میلیون دالر گندم و آرد به افغانستان صادر کرده بود، اما اکنون این رقم تقریباً به صفر رسیده است.

این آمار نشان می‌دهد که افغانستان دیگر به آرد و گندم پاکستان نیاز ندارد و شرکای قابل اعتماد جدیدی یافته که با گذشت هر سال روابط‌ شان گسترش می یابد.

افغانستان در سال ۲۰۲۴ از ازبکستان، قزاقستان و روسیه به ارزش ۶۸۹ میلیون دالر گندم و آرد خریداری کرده و پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال جاری به ۷۵۰ میلیون دالر برسد.

پاکستان «شریک نامطمئن» تجاری؟

حکومت طالبان در افغانستان بارها پاکستان را متهم کرده است که «شریک قابل اعتماد تجاری» نیست و از روابط اقتصادی برای رسیدن به «اهداف سیاسی» استفاده می‌کند.

تاجران افغان نیز پاکستان را متهم می‌کنند که از تجارت به عنوان ابزار فشار استفاده می‌کند وهرگاه روابط دو کشور خراب می‌شود، نخست تجارت آسیب می‌بیند و پاکستان مرزهای خود را می‌بندد.

پاکستان می‌گوید بستن گذرگاه‌های مرزی تصمیمی سیاسی نیست، بلکه به دلیل «افزایش خشونت‌های مرزی و برای حفظ جان شهروندان» انجام شده است، زیرا «جان مردم از هرگونه تجارت کالا مهم‌تر است.»

چالش‌های تجارت وترانزیت از طریق پاکستان، مقام‌های حکومت پیشین، حکومت کنونی طالبان و تاجران افغان را واداشته تا به تدریج راه‌های بدیل و قابل اعتماد پیدا کنند.

آمار نهادهای ناظر بر بازارهای جهانی وآسیایی نشان می‌دهد که افغانستان به گونه چشمگیری از سال ۲۰۲۰ به بعد وابستگی خود به گندم پاکستان را کاهش داده و به کشورهای آسیای مرکزی روی آورده است.

آمار «رصدخانه پیچیدگی‌ اقتصادی»، نهادی برای تحلیل اطلاعات تجارت جهانی، نشان می‌دهد که پاکستان در سال ۲۰۱۹ به ارزش ۱۱۱ میلیون دالر آرد به افغانستان صادر کرده بود، اما در همان سال این رقم به بیش از نیم میلیون دالر کاهش یافت که تغییری چشمگیری را نشان می‌دهد.

بر اساس گزارش بی‌بی‌سی، در سال ۲۰۲۰ هجوم ملخ‌ها وسیلاب‌های موسومی در مزارع گندم در پاکستان، به‌ویژه در ایالت پنجاب، باعث کاهش شدید محصولات شد وحکومت پنجاب حتی انتقال آرد به ایالت خیبر پښتونخوا در پاکستان را ممنوع اعلام کرد.

پاکستان پیش‌تر از این صادرات گندم وآرد به افغانستان را ممنوع کرده بود و این محدودیت‌ها تاجران افغان را واداشت تا به کشورهای آسیای مرکزی روی آورند وکمبود گندم را جبران کنند.

گل‌محمد، یکی از تاجران افغان که پیش‌تر از پاکستان آرد وارد می‌کرد، می‌گوید در هفت سال گذشته دیگر از پاکستان خرید نمی‌کند واکنون گندم را از قزاقستان وازبکستان می‌خرد.

«اول خود پاکستان با کمبود آرد روبه‌رو است، دوم این‌که در مقایسه با پاکستان، آرد در افغانستان ارزان‌تر است، به همین دلیل اکنون ما به آرد آن کشور نیاز نداریم ودر هفت سال اخیر از آسیای مرکزی گندم وارد می‌کنیم.»

این تاجر افغان می‌گوید که کیفیت گندم قزاقستان وازبکستان در مقایسه با گندم پاکستان چندین مرتبه بهتر و قیمت آن نیز بسیار پایین‌تر است.

افغانستان نیاز گندم خود را از کدام کشورها تأمین می‌کند؟

مارینا سیداک، کارشناس بازار محصولات زراعتی افغانستان وآسیای میانه، در مسکو می‌گوید حالا ازبکستان، قزاقستان و روسیه سه کشور عمده صادرکننده گندم به افغانستان هستند.

به گفته خانم سیداک، در دو سال گذشته ازبکستان در صادرات گندم و آرد به افغانستان به بازیگر اصلی تبدیل شده و قزاقستان را پشت سر گذاشته است.

«در سال ۲۰۲۴، چهل و هفت درصد از مجموع واردات گندم و آرد افغانستان از ازبکستان و ۴۴ درصد از قزاقستان بوده است.»

خانم سیداک، در «کنفرانس بین‌المللی غلات و دانه‌های روغنی آسیا» که در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۵ در تاشکند پایتخت ازبکستان برگزار شد، گفت که افغانستان در سال ۲۰۲۴، یک میلیون و ۲۰۰ هزار تُن گندم و آرد را از ازبکستان (هر تُن به قیمت ۲۷۳ دالر)، یک میلیون و۱۰۰ هزار تُن از قزاقستان (هر تُن ۲۶۵ دالر) و ۲۳۷ هزار تُن از روسیه (هر تُن ۲۰۹ دالر) وارد کرده است.

این کارشناس بازار غلات می‌گوید در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، ازبکستان با صدور ۶۹۱ هزار تُن آرد به افغانستان در صدر قرار گرفته و پس از آن قزاقستان با صادرات ۵۳۷ هزار تُن در جایگاه دوم بوده است.

صادرات روسیه بسیار اندک بوده و تنها به ۱۴ هزار تُن رسیده است.

افغانستان در سال ۲۰۲۴ از قزاقستان، ازبکستان وروسیه به ارزش ۶۸۹ میلیون دالر گندم و آرد وارد کرده، در حالی که این رقم یک سال پیش از آن ۸۸۸ میلیون دالر و در سال ۲۰۲۲، مجموع واردات افغانستان ۸۴۶ میلیون دالر بود.

افغانستان سالانه به چه مقدار گندم نیاز دارد؟

افغانستان سالانه به ۶.۸۷ میلیون متریک تن گندم نیاز دارد که حدود ۷۰ درصد آن در داخل کشور تولید می‌شود و باقی از منابع خارجی تأمین می‌شود.

بر اساس گزارش تازه اداره ملی آمار ومعلومات حکومت طالبان، امسال تولید داخلی گندم ۴.۵۴ میلیون متریک تُن بوده، در حالی که این رقم در سال گذشته ۴.۸۳ میلیون متریک تن بود.

در گزارش این اداره آمده که در سال ۱۴۰۴، بیشتر از ۱.۸۹ میلیون هکتار زمین گندم کِشت شده، در حالی که سال گذشته این رقم ۲.۱۲ میلیون هکتار بود.

وزارت زراعت حکومت طالبان می‌گوید کم‌آبی در ولایت‌های شمال و غرب افغانستان بر کشت گندم تأثیر گذاشته و به‌ویژه حاصلات از زمین‌های للمی کاهش چشمگیر داشته است.

گزارش تازه اداره ملی احصایه و معلومات نشان می‌دهد که امسال بالای ۵۶۲ هزار هکتار زمین گندم للمی کِشت شده، در حالی که سال گذشته این رقم ۷۳۶ هزار هکتار بود.

نهاد پژوهشی بریتانیایی «السیس» (Alcis) می‌گوید تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که سطح کشت گندم در قندهار در مقایسه با سال ۲۰۲۳، حدود ۳۵ درصد کاهش را نشان می‌دهد.

براساس گزارش این نهاد فراه، هلمند، ننگرهار، نیمروز و ارزگان نیز از ولایت‌هایی هستند که سطح کشت گندم در آن‌ها در هفت سال گذشته به پایین‌ترین حد رسیده و علت اصلی آن را کم‌آبی عنوان کرده است.

این نهاد بازگشت خشکسالی شدید به منطقه را عامل کاهش برداشت گندم می‌داند و می‌گوید در برخی مناطق سیلاب‌ها نیز به مزارع للمی آسیب رسانده‌ است.

افغانستان در یک دهه گذشته توانسته است وابستگی تاریخی خود به گندم و آرد پاکستان را از میان بردارد و با استفاده از فرصت‌های تازه در آسیای مرکزی، مسیر تأمین غلات خود را متنوع و پایدار کند.

اما با وجود این پیشرفت، افغانستان هنوز به واردات وابسته است و تولید داخلی به دلیل خشکسالی و کم شدن زمین‌های کاهش یافته است.

کارشناسان بدین باورند که اگر سرمایه‌گذاری بیشتری در بخش زراعت در بخش زراعت صورت بگیرد، روش‌های آبیاری نوسازی شوند و از زمین‌های زراعتی محافظت شود، افغانستان می‌تواند در آینده به خودکفایی نسبی در تولید گندم برسد. در غیر آن، هرچند وابستگی به واردات گندم از پاکستان قطع شده، اما نیاز به واردات از دیگر کشورها همچنان پابرجا خواهد ماند.