چرا ایران در واکنش به حملات امریکا و اسرائیل، ترکیه را هدف قرار نداد؟

در جنگی که در ۲۸ فبروری با حمله ایالات متحده و اسرائیل به ایران آغاز شد و با حملات تلافی‌جویانه تهران ادامه یافت، هر روز بر شمار کشته‌ها و دامنه ویرانی‌ها افزوده می‌شود.

ایران و گروه‌های شبه‌نظامی همسو با تهران تاکنون پایگاه‌های نظامی و زیرساخت‌های غیرنظامی در کویت، عربستان سعودی، عمان، بحرین، قطر، اردن، امارات متحده عربی و عراق که همگی میزبان پایگاه‌های امریکا هستند را هدف قرار داده‌اند؛ افزون بر این، یکی از پایگاه‌های بریتانیا در قبرس نیز هدف حمله بوده است.

در این جنگ که دامنه آن از همسایگان مرزی ترکیه تا شبه‌جزیره عربستان گسترده شده است، ترکیه از معدود کشورهایی است که آژیر حمله هوایی در آن به صدا درنیامده است.

کارشناسان در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی ترکی می‌گویند با وجود میزبانی ترکیه از نیروهای امریکا، این کشور به دلیل عضویت در پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو، از سوی ایران هدف قرار نگرفته است.

آن‌ها تاکید می‌کنند که روابط حسنه میان انقره و تهران نیز احتمال هرگونه اقدام تلافی‌جویانه را کاهش می‌دهد.

اما ترکیه در مواضع اخیر خود هم حملات امریکا و اسرائیل و هم اقدامات تلافی‌جویانه ایران را مورد انتقاد قرار داده است.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در ۲۸ فبروری اعلام کرد که انقره تلاش‌های دیپلماتیک خود را افزایش خواهد داد.

آقای اردوغان گفت: «اگر عقلانیت و درایت غالب نشود و مجالی برای دیپلماسی فراهم نگردد، منطقه ما ممکن است درگیر آتشی فراگیر شود.»

او افزود: «اگر ایران به ترکیه حمله کند، با تمامی کشورهای ناتو روبه‌رو خواهد شد.»

سنان اولگن، رئیس مرکز مطالعات اقتصاد و سیاست خارجی ادام، می‌گوید عامل تمایز ترکیه با دیگر کشورهای منطقه که هدف حملات ایران قرار گرفته‌اند، عضویت این کشور در ناتو است.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی ترکی و در ارزیابی تحولات اخیر افزود: «چنین حمله‌ای به‌طور کامل ذیل ماده پنج ناتو قرار می‌گیرد. از این رو، اگر ایران دست به چنین اقدامی بزند، در عمل با همه کشورهای عضو ناتو روبه‌رو خواهد شد.»

بر اساس این اصل بنیادین ناتو، حمله به هر کشور عضو به منزله حمله به تمامی اعضا تلقی می‌شود و سازوکار دفاع جمعی این ائتلاف را فعال می‌کند.

سنان اولگن معتقد است ایران با حمله به پایگاه‌های امریکا در ترکیه، در پی گسترش دامنه درگیری نخواهد بود.

او گفت: «ایران تمایلی ندارد با حمله به ترکیه، در همسایگی نزدیک خود جبهه تازه‌ای باز کند. بعید می‌دانم بخواهد کشوری با توان نظامی بالا و قدرت بازدارندگی چشمگیر مانند ترکیه را تحریک کند. از این رو، احتمال حمله مستقیم ایران به ترکیه را بسیار اندک می‌دانم».

آقای اولگن همچنین تاکید دارد که از پایگاه هوایی اینجرلیک در آدانا برای حمله به ایران استفاده نشده است.

اورال توگا، پژوهشگر مرکز مطالعات ایرانی، «ایرام»، نیز احتمال آن را که تهران در حملات تلافی‌جویانه خود، بخش‌هایی از ترکیه را نیز در فهرست اهداف قرار دهد، پایین می‌داند.

او در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی ترکی گفت: «مگر این‌که گروهی در داخل ایران بخواهد به‌طور مستقل دست به اقدام بزند که آن را هم بعید می‌دانم، بعید است ایران در این مرحله بخواهد علیه یک کشور عضو ناتو جبهه تازه‌ای باز کند و اوضاع را پیچیده‌تر کند».

آقای توگا یادآور می‌شود که ترکیه و ایران با ۵۳۴ کیلومتر مرز مشترک، در برخی حوزه‌ها به یکدیگر «وابستگی متقابل» دارند: «ایرانی‌ها، به‌ویژه پس از درگذشت ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور پیشین، به‌طور مستمر در پی گسترش همکاری استراتژیک با ترکیه بوده‌اند. بعید می‌دانم این روند را تغییر دهند یا روابط را به مسیر دیگری هدایت کنند.»

پایگاه‌های اینجرلیک و کوره‌جیک

ترکیه اعلام کرده است که حریم هوایی این کشور و پایگاه‌های هوایی واقع در خاک آن که میزبان نیروهای امریکا هستند، در حملات امریکا و اسرائیل علیه ایران به کار گرفته نشده‌اند.

در بیانیه‌ای که ۲۸ فبروری از سوی مرکز مبارزه با اطلاعات نادرست، وابسته به اداره ارتباطات ریاست‌جمهوری، منتشر شد، تاکید شده است که ترکیه اجازه نمی‌دهد از حریم هوایی یا امکانات مرتبط با آن «برای مقاصد عملیاتی» در «هیچ درگیری یا جنگی که در آن مشارکت ندارد» استفاده شود.

در بیانیه دیگری که ۲ مارچ از سوی مرکز مبارزه با اطلاعات نادرست منتشر شد، ادعاهای مربوط به حمله به پایگاه اینجرلیک با توضیحات زیر تکذیب شد: «در ترکیه هیچ پایگاه نظامی متعلق به هیچ کشور خارجی وجود ندارد. حریم هوایی، زمینی و دریایی جمهوری ترکیه و همچنین تاسیسات نظامی آن، به‌طور کامل در اختیار و تحت کنترل این کشور است. هیچ حمله‌ای متوجه کشور ما نشده و مطالبی که می‌کوشند ترکیه را طرف درگیری‌های منطقه‌ای جلوه دهند، تلاشی آشکار برای انتشار اطلاعات نادرست است».

مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی مرتبط با امریکا در ترکیه عبارت‌اند از پایگاه اینجرلیک و پایگاه راداری کوره‌جیک در مالاتیا.

بر اساس اطلاعات منتشرشده در وبسایت پایگاه اینجرلیک، ساخت این تاسیسات نظامی در سال ۱۹۵۱ از سوی تیمی موسوم به «گروه مهندسی امریکا» آغاز شد.

در سال ۱۹۵۴ توافق‌نامه‌ای میان ستاد کل نیروهای مسلح ترکیه و نیروی هوایی امریکا برای استفاده مشترک از این پایگاه امضا شد.

چگونگی استفاده از این پایگاه بر اساس «توافق‌نامه همکاری دفاعی و اقتصادی» معروف به دکا تنظیم شده که در سال ۱۹۸۰ میان امریکا و ترکیه به امضا رسیده است.

این تاسیسات ابتدا «پایگاه هوایی آدانا» نامیده می‌شد، اما در سال ۱۹۵۸ نام آن به «اینجرلیک» تغییر یافت و این نام همچنان مورد استفاده است.

وزارت دفاع ترکیه تاکید می‌کند که این پایگاه تحت فرماندهی نیروهای مسلح ترکیه قرار دارد و مالکیت آن نیز به جمهوری ترکیه تعلق دارد.

پایگاه راداری کوره‌جیک در شهرستان آکچاداغ در شرق استان مالاتیا، مرکز هشدار زودهنگامی است که در سال ۲۰۱۲ ایجاد شد و زیر نظر ناتو فعالیت می‌کند.

مرکز فرماندهی این تاسیسات در پایگاه هوایی دیاربکر قرار دارد و ماموریت آن انتقال داده‌های مربوط به شناسایی و رهگیری تهدیدهای هوایی دوربرد به سامانه دفاع موشکی «تاد» در رومانی و لهستان است.

در سال ۲۰۱۱، محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت ایران، از ایجاد این پایگاه انتقاد کرد و گفت این تاسیسات برای محافظت از اسرائیل در برابر حملات احتمالی موشکی ایران ساخته شده است.

پس از حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتوبر ۲۰۲۳ و عملیات نظامی بعدی اسرائیل، فعالان حامی فلسطینیان مدعی شدند که از هر دو پایگاه برای حمایت از اسرائیل استفاده می‌شود و با برگزاری تجمع‌هایی خواستار تعطیلی آن‌ها شدند.

«احتمال مهاجرت گسترده بسیار بعید است»

یکی از پیامدهای احتمالی جنگ میان امریکا و اسرائیل با ایران برای ترکیه، خطر سرازیر شدن موجی از پناهجویان از سمت مرز ایران است.

ترکیه و ایران اعلام کردند که از ۲ مارچ، تردد مسافران در مرزهای مشترک را به‌طور متقابل متوقف کرده‌اند.

عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، اعلام کرد که هر دو کشور به شهروندان خود اجازه بازگشت خواهند داد و ترکیه همچنین درهای خود را به روی اتباع کشورهای ثالث که هم‌اکنون در ایران هستند باز خواهد گذاشت.

به گفته سنان اولگن، رئیس مرکز مطالعات اقتصاد و سیاست خارجی ترکیه، بدترین سناریو برای این کشور بروز بی‌ثباتی در ایران است؛ وضعیتی که، همانند آنچه پیش‌تر در عراق و سوریه رخ داد، می‌تواند موجی گسترده را به سوی مرزهای ترکیه سرازیر کند.

او گفت: «به نظر من تشدید کنترل‌های مرزی را می‌توان نخستین گام در این مسیر تلقی کرد».

با این‌حال، اورال توگا، پژوهشگر مرکز مطالعات ایرانی «ایرام»، تاکید می‌کند که این اقدام باید از نگاه ایران نیز بررسی شود: «ایران در شرایط فعلی به‌جای آنکه بر کنترل ورود و خروج از مرزهایش تمرکز کند، ترجیح می‌دهد تمرکز خود را بر مدیریت اوضاع در داخل کشور بگذارد.»

او با اشاره به اظهارنظرها و گزارش‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌ها درباره احتمال ورود موجی از پناهجویان منتشر شده است گفت: «در حال حاضر این موضوع اصلا در حد یک مسئله مهاجرتی، به‌ویژه مهاجرت گسترده، نیست»

آقای توگا افزود: «در کوتاه‌مدت یا میان‌مدت انتظار موج بسیار بزرگی از مهاجرت را ندارم. برای آنکه چنین اتفاقی رخ دهد، باید جنگ داخلی آغاز شود. در حال حاضر شرایط شکل‌گیری جنگ داخلی در ایران فراهم نشده است. برعکس، نوعی همبستگی در کشور دیده می‌شود.»