سمنک پزی به عنوان میراث فرهنگی تاجیکستان در یونسکو ثبت شد

سنت «پخت سَمَنَک » در تاجیکستان به‌عنوان میراث فرهنگی این کشور در یونسکو ثبت شد.

این تصمیم در بیستمین نشست کمیته بین‌دولتی یونسکو به منظور پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، در دهلی نو گرفته شد.

«سمنک» در سال ۲۰۱۳ در تاجیکستان به‌ ثبت ملی رسیده بود و این کشور دو سال قبل پیشنهاد خود را در مورد «فرهنگ تهیه سمنک» برای بررسی به یونسکو ارائه داده بود.

مراسم سمنک پزی که دز ایران به آن سمنو گفته می‌شود یکی از سنت‌های دیرینه در تاجیکستان و همچنین در افغانستان است. برای این کار گندم‌ها نخست در آب گذاشته می‌شوند تا نیش بکشند بعدا در پتنوس‌ها گذاشته شده و در جایی سرد نگهداری می‌شوند.

پارچه‌ای نخی روی آنها انداخته می‌شود و هر روز نمناک می‌شوند، این کار ده تا دوازده روز طول می‌کشد.

این مراسم در تاجیکستان با رقص، شادمانی، و گردهم‌آیی اعضای خانواده، خویشاوندان و همسایگان در کنار آتش و دیگ سمنک همراه است.

در افغانستان سمنک پزی هم نذر است و هم جشن، چون سمنک بسیار زود به ته دیگ می‌گیرد، باید تا صبح که آماده می‌شود هم زده شود. در افغانستان زنان و دختران یکی یکی به نوبت کفگیر را گرفته و دیگ را هم می‌زنند. هر وقت که سمنک کمی سخت شد به آن آب جوش اضافه می‌کنند. سمنک هفت بار آب می‌خورد تا خوب پخته شود.

تا صبح که سمنک آماده می‌شود همه با هم به خوشی و سرور می‌پردازند. کسی دایره می‌زند و دیگران با کف زدن او را همراهی می‌کنند.

سمنک پزی سرودی مشهوری هم در افغانستان دارد که مطلع آغازین آن است: «سمنک در جوش، ما کفچه زنیم/ همه در خوابند ما دفچه زنیم.»

آینه‌کاری از ایران، سمنک پزی از تاجیکستان و نگارگری کمال‌الدین بهزاد از افغانستان

علاوه بر سمنک پزی، یونسکو همچنین «آینه‌کاری در معماری ایران»، «سبک نگارگری کمال‌الدین بهزاد» و «فرهنگ تهیه سمنک» را به عنوان میراث فرهنگی ایران، افغانستان و تاجیکستان در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت کرد.

این تصمیم در بیستمین نشست کمیته بین‌‌دولتی برای حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس که از ۸ تا ۱۳ دسامبر ۲۰۲۵ (۱۷ تا ۲۲ قوس) در دهلی نو گرفته شد. به این ترتیب یونسکو اهمیت هنری و فرهنگی این سنت و فرهنگ‌ها را به رسمیت شناخت که به معنی محافظت و اشاعه بین‌المللی آنها از طرف این نهاد ملل متحد است.

بر اساس توضیح رسمی یونسکو، آینه‌کاری به هنرِ دست‌سازِ تزئین سطوح معماری مانند سقف‌ها، دیوارها، گنبدها، ستون‌ها و پنل‌ها با قطعات برش‌خورده‌ آینه گفته می‌شود. انتقال این هنر هم به‌صورت غیررسمی از طریق شاگردی و کارگاه‌ها و همچنین به‌صورت رسمی از طریق دانشگاه‌ها، سازمان‌های غیردولتی و مؤسسات آموزشی انجام می‌گیرد.

در بیشتر موارد، آینه‌کاری حرفه‌ای است که در چندین نسل منتقل می‌شود و پدرکلان‌ها، پدرها و کاکاها آن را به نسل‌های بعد آموزش می‌دهند.

هنر مینیاتورهم به سبک کمال‌الدین بهزاد در بیستمین نشست آژانس فرهنگی ملل متحد در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو ثبت شد.

کمال‌الدین بهزاد نقاش سده‌های نهم و دهم هجری از برجسته‌ترین نگارگران تاریخ هنر و چهره‌ای اثرگذار در مکتب هرات و سپس مکتب تبریز بود. او با ترکیب‌بندی‌های بدیع، ظرافت در طراحی، استفاده هوشمندانه از رنگ و توانایی خارق‌العاده در روایت‌گری تصویری، مینیاتور را به اوج رساند.

بهزاد در دوره سلطان حسین بایقرا و وزیر هنردوست او، امیرعلی‌شیر نوایی، به شهرت رسید و بعدها به دعوت شاه تهماسب صفوی به تبریز رفت و ریاست کتابخانه سلطنتی را بر عهده گرفت. آثار او مانند «سقوط قلعه»، «یوسف و زلیخا» و «درویشان بر سر سفره» به‌عنوان شاهکارهای نگارگری شرقی شناخته می‌شوند.

ثبت سبک مینیاتور بهزاد در فهرست یونسکو با استقبال گرم هنرمندان، چهره‌های فرهنگی و مربیان شهر هرات روبه‌رو شده است؛ شهری که مدت‌هاست به‌عنوان یکی از مراکز اصلی هنری افغانستان شناخته می‌شود. هرات میزبان شمار زیادی نقاش، خطاط، تذهیب‌کار و نگارگر است.

این اقدام یونسکو در حالی صورت گرفته است که با بازگشت طالبان به قدرت در تابستان ۱۴۰۰ (اگوست ۲۰۲۱) گزارش‌هایی پرشماری از جمله سرکوب هنرمندان و مهاجرت اجباری آنها، ممنوعیت موسیقی و سوزاندن سازها، خرد کردن مجسمه‌ها در این کشور ثبت شده است.