Tafodiaith y gogledd ddwyrain 2

Pe bai gwobr am yr enw mwyaf tafodieithol ar bapur bro byddai Nene yn gystadleuydd cryf. Ffurf ar yr un ene 'yr un yna' yw nene. Mae nene yn debyg felly i nacw, sy'n dod o 'yr un acw'.

Yn ardal Rhosllannerchrugog y mae "nene" i'w glywed amlaf ond mae "ene" neu 'ne yn gyffredin drwy'r gogledd-ddwyrain.

Tri o'r mân wahaniaethau yn acenion y gogledd-ddwyrain sy'n weddol amlwg i'r glust yw:

ansawdd yr u
Yng ngorllewin yr ardal, mewn mannau fel Llansannan a Llanfair Talhaearn, mae'r u yn ddigon tebyg i sain y gogledd-orllewin. Ond wrth fynd tua'r dwyrain, mae'r u yn 'ysgafnhau'.

yr e mewn geiriau fel pethe, mame a tade
e sydd drwy'r rhan fwyaf o'r gogledd-ddwyrain ond ar hyd yr arfordir mae llain lle y bydd y brodorion yn dweud petha, mama a tada.

ansawdd yr e a'r o mewn geiriau fel gwely a torri
Yn y gogledd ddwyrain bydd yr 'e' yn gwely yn debyg fel rheol i'r 'e' yn gweld. A bydd yr 'o' yn torri yn debyg i'r 'o' yn tor. Ond yn ardal Rhosllannerchrugog bydd gwely a torri yn swnio'n debycach i gwêly a tôri. Mae'r nodwedd hon i'w chael yn sir Drefaldwyn hefyd. Mae'r gogledd ddwyrain yn tueddu i ddefnyddio'r un geiriau â'r gogledd orllewin. Ond mae ambell air yn fwy lleol.

Tri o eiriau lleol y gogledd ddwyrain yw 'mywion' (morgrug), 'sbens' (cwpwrdd dan y grisiau), a 'syrcyn' (crys isaf, fest). O'r tri hyn, dim ond mywion sy'n gwbl Gymraeg.

Weithiau bydd 'b' ac 'm' ar ddechrau geiriau yn cyfnewid â'i gilydd. Digwyddodd hynny yn hanes bawd a modfedd 'mesur y fawd'. Yn yr un modd, amrywiad ar bywion yw mywion. Ystyr lythrennol mywion, felly, yw 'creaduriaid byw' neu 'chwim'.

Addasiad ar y Saesneg jerkin (gwasgod) yw syrcyn. Ond nid benthyciad diweddar ydyw: mae'n cael ei ddefnyddio yn y Gymraeg ers o leiaf yr unfed ganrif ar bymtheg. Arwydd o hynafiaeth 'syrcyn' yn y Gymraeg yw bod y j yn jerkin wedi ei throi'n s.

Mae tystiolaeth bod 'sbens' yn cael ei ddefnyddio yn y Gymraeg ryw ganrif ynghynt na 'syrcyn'. At hynny, mae sbens i'w glywed mewn rhannau o Wynedd a gogledd Powys hefyd. Benthyciad o spence 'pantri, cwpwrdd' yw sbens.

Dau o'r geiriau y mae rhai o drigolion Rhosllannerchrugog yn ymhyfrydu ynddynt ac y bydd rhai yn honni mai dim ond y nhw sy'n eu dweud yw 'bradgyfarfod' (annwyd drwg, cryd) a 'hws' (crasfa, cweir).

Ond mae 'bradgyfarfod' - yn y ffurf atgyfarfod weithiau - wedi ei gofnodi mewn sawl man arall yn y Gogledd.

Mae'n ymddangos bod mwy o hawl gan bobl y Rhos ar hws 'cweir, crasfa'. Ar wahân i'r Rhos ei hun, dim ond mewn pentrefi cyfagos - Llandegla, Bwlch-gwyn, Froncysylltau a'r Treuddyn - y mae hws wedi ei gofnodi hyd yn hyn.

Fel 'sbens' a 'syrcyn', gair benthyg o'r Saesneg yw 'hws' hefyd. O'r Ffrangeg y cafodd y Saesneg y gair. Gorchudd ar gefn ceffyl oedd house y Saesneg a gallai hws y Gymraeg olygu hynny rhwng tua'r bymthegfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Gorchudd o fath arbennig - un a wneir â'r dwylo - yw 'cweir'. Dyna ystyr bresennol hws ac mae'n hysbys ers y ddeunawfed ganrif.

Mae'n ymddangos mai yn y Gymraeg yr aeth 'hws' i olygu 'cweir'. Mae hws, felly, yn enghraifft o'r modd y gall gair Saesneg fagu ei stêm ei hun yn y Gymraeg.