Beth yw ymholiad daearyddol?
Gall ymholiadau daearyddol gynnwys ymchwilio amgylcheddau dynol a ffisegol. Maen nhw'n ffordd o ymchwilio i gwestiynau am y byd rydyn ni'n byw ynddo ac i ddysgu sut mae prosesau'n gweithio.
Mae chwe cham i'w dilyn mewn ymholiad daearyddol.
- Cynllunio
- Gwaith maes
- Prosesu a chyflwyno data
- Dadansoddi a dehongli data
- Llunio casgliad
- Gwerthuso
Mae'r erthygl hon yn edrych ar y pedwar cam olaf mewn ymholiad daearyddol. Dysga am y ddau gam cyntaf - cynllunio a gwaith maes - yn Ymholiad daearyddol - Rhan 1
Unwaith fydd y ddau gam cyntaf wedi’u cwblhau, mae’n bryd edrych ar y data sydd wedi’i gasglu.
Gwylio: Fideo Ymholiad daearyddol - Rhan 2
Gwylia’r clip byr hwn i ddysgu beth i wneud gyda'r data sy'n cael ei gasglu mewn ymholiad daearyddol a sut i lunio casgliad a gwerthuso'r ymholiad.
Croeso i fyd ffantastig… ymholiad daearyddol! Gyda chwech o gamau cyffrous i’w cwblhau, mae dau wedi’u gwneud ac mae pedwar i fynd. Ond dydy’r ffaith fod y camau cynllunio a gwaith maes allan o’r ffordd ddim yn meddwl bod yr hwyl yn stopio. Y cam nesaf yw prosesu a chyflwyno data. Unwaith i’r gwaith maes ddod i ben, mae’n rhaid gwneud yn siŵr ein bod ni’n deall popeth, a chyflwyno ein darganfyddiadau i bobl eraill. Dyma ble ry’n ni’n dechrau gwneud synnwyr o’n holl ddata. Ac mae hyn yn golygu graffiau. Lot o graffiau.
Ydyn, ry’n ni i gyd wedi cyffroi. Ond paid â rhuthro i graffio heb feddwl. Gwna’n siŵr dy fod ti’n dewis y ffordd orau o gyflwyno’r data rwyt ti am ddangos.
Gall siart bar ddangos unrhyw newidiadau mewn cyflymder yn astudiaeth Gwen o’r afon - ond diagram trawstoriad yw’r ffordd orau o ddangos y lled a’r dyfnder.
Mae Jason eisiau cymharu dwy set o ddata. Graff radar sydd ei angen arno fe.
Mae e wedi astudio dwy ardal o’i dref - un sydd wedi ei datblygu’n ddiweddar, ac un sydd… heb.
Ar ôl gofyn i bobl sgorio ambell beth - ansawdd y ffyrdd a’r adeiladau, atyniadau lleol, goleuadau stryd, ac yn y blaen – mae’n gallu dangos y gwahaniaeth rhwng yr ardaloedd wrth liwio ei graff. Ac yna, mae’r siart cylch. Mae’n berffaith ar gyfer gwneud synnwyr o’r holl gwestiynau aml-ddewis ’na, Jason.
Cofia amrywio pethau. Dydy defnyddio’r un graff neu ddiagram drosodd a throsodd byth yn beth da. Beth am gwmwl geiriau? Mae’n ffordd wych o droi barn pobl - y geiriau maen nhw’n eu defnyddio amlaf - yn ddata gweledol.
Nawr mae’n amser disgrifio unrhyw batrymau neu dueddiadau weli di yn y data. Falle dy fod yn meddwl y galli di esbonio popeth, ond dal nôl am nawr. Mae hynny’n dod wedyn. Galli di hyd yn oed ddangos sut mae’r graffiau a’r diagramau yn rhyngweithio â’i gilydd. A dyma’r amser i dynnu sylw at anghysondebau - data doeddet ti ddim yn ei ddisgwyl.
Ond yn fwy na dim, dyma dy gyfle i ddangos dy ddealltwriaeth o’r data. Sut mae prosesau fel erydiad yn newid afon, er enghraifft, neu’r effaith mae datblygiad trefol yn ei gael ar swyddi, a mwynderau fel parciau, ysgolion a siopau.
Iawn. Anadl ddofn, bawb. Ry’n ni bron yno. Ond er mwyn llunio casgliad, mae angen mynd yn ôl i’r dechrau.
Wff. Dyna’r peth mwyaf doeth i mi ddweud erioed.
Cer nôl at dy gwestiwn gwreiddiol - ac ie – ateba fe. Neu edrycha ar dy ragdybiaeth a phenderfynu a ydy hi’n wir ai pheidio. Dyma ble rwyt ti’n esbonio neu gyfiawnhau dy ddata a dangos yr holl resymeg gwych sydd wedi bod yn dy boced cefn yr holl amser.
Gwerthuso yw'r cam olaf - ble rwyt ti’n gofyn be fyddet ti’n ei wneud yn wahanol tro nesa. Cofia ystyried pob un o’r chwech o gamau. Rwyt ti’n eu cofio nhw i gyd erbyn hyn, siŵr o fod.
Oes ’na unrhyw gwestiynau wnest ti ddim eu hystyried ond sy’n berthnasol erbyn hyn? A petai rhywun arall yn gofyn yr un cwestiwn, fydden nhw’n cael yr un ateb? Oedd dy gwestiwn werth ei ofyn yn y lle cynta? Ac oedd e mor benagored fel dy fod wedi cael atebion gwahanol iawn?Hola dy hun pa mor gywir oedd dy ddulliau o gasglu data. Ond cofia - gall hyd yn oed y ragdybiaeth fwyaf sicr roi canlyniadau annisgwyl. Mae dyfnder neu led afon yn medru amrywio’n fawr, gan achosi problemau i astudiaethau fel un Gwen.
Gall hyd yn oed y tywydd olygu bod yr un ymholiad yn rhoi canlyniadau gwahanol ar ddyddiau gwahanol – gallai llifogydd, er enghraifft, newid mesuriadau afon yn llwyr. Oedd dy holl graffiau, diagramau a ffotograffau di’n berthnasol? Galli di werthuso dy gasgliad hyd yn oed. A lwyddaist ti i ateb y cwestiwn yn y pen draw? Dangos dy fod wedi dysgu o dy gamgymeriadau yw’r cam olaf ar ein siwrne epig drwy fyd… ymholiad daearyddol! Ac os cawson ni’n hatebion neu beidio, mae ’na wastad fwy o gwestiynau i’w gofyn.
Pan mae'r tywydd yn gwella. Iawn.
Prosesu a chyflwyno data
Unwaith y bydd data wedi'i gasglu mae angen ei ddidoli a'i drefnu'n dablau data. Yna gall y data gael ei gyflwyno’n daclus mewn gwahanol fathau o graffiau i ddangos y canlyniadau'n glir.
Dylai pob graff gael ei lunio’n daclus gyda phensil a phren mesur a dylai gynnwys y canlynol:
- teitl
- echel wedi'i labelu
- allwedd
- lliw
Siartiau bar
Mae siartiau bar yn cael eu defnyddio i ddangos meintiau gwahanol setiau o ddata.
Er enghraifft, wrth gynnal ymholiad traffig byddai canlyniadau arolwg o gerbydau sy'n teithio ar hyd ffordd i'r ddau gyfeiriad yn cael eu rhoi mewn tabl data.
| Math o gerbyd | I'r ddinas | O'r ddinas | |
|---|---|---|---|
| Car | 240 | 320 | |
| Fan | 32 | 40 | |
| Lori | 24 | 9 | |
| Beic modur | 5 | 2 | |
| Beic | 0 | 0 | |
| Cerdded | 1 | 0 | |
| Arall | 3 | 15 |
Gall y data yma gael ei ddangos mewn siart bar lle gall y gwerthoedd gwahanol gael eu cymharu.
Manteision siartiau bar
- Arddangos data'n glir sy'n ei gwneud hi'n hawdd cymharu gwerthoedd gwahanol.
- Dangos yn glir beth sydd â'r rhifau uchaf ac isaf.
Anfanteision siartiau bar
- Ddim yn ddefnyddiol wrth ddangos newid dros amser.
- Ddim yn ddefnyddiol wrth adnabod y berthynas rhwng dwy set o ddata.
Graffiau llinell
Mae graffiau llinell yn cael eu defnyddio’n aml i ddangos newid dros amser. Er enghraifft, gall graff llinell gael ei ddefnyddio i ddangos canlyniadau arolwg o gerddwyr mewn un lleoliad dros gyfnod o ddiwrnod.
Manteision graffiau llinell
- Arddangos data'n glir.
- Mae modd adnabod tueddiadau.
Anfanteision graffiau llinell
- Ddim yn ddefnyddiol wrth ddangos canrannau.
- Ddim yn ddefnyddiol wrth gymharu setiau unigol gwahanol o ddata.
Mae trawstoriad afon yn dangos dyfnder a lled yr afon. Mae’n debyg i graff llinell, ond gyda’r echelin-x ar y top.
Graffiau radar
Gall graffiau radar gael eu defnyddio i arddangos data o arolygon amgylcheddol. Mae gan bob un o'r canghennau raddfa - a’r agosaf yw'r llinell at y rhif uchaf, y mwyaf positif yw canlyniad yr arolwg.
Er enghraifft, gall graff radar gael ei ddefnyddio i arddangos a chymharu canlyniadau arolwg amgylcheddol mewn dwy ardal gyferbyniol o dref. Yn y graff hwn, po fwyaf yw siâp y pentagon, y mwyaf positif yw'r sgôr.
Siartiau cylch
Mae siartiau cylch yn dangos canrannau fel cylch sydd wedi ei rannu'n segmentau. Gallan nhw gael eu defnyddio i ddangos data o wahanol fathau o ymholiadau daearyddol, er enghraifft wrth gasglu data ansoddol drwy ddefnyddio holiadur a gofyn i bobl pam wnaethon nhw symud i fyw i rywle.
Dadansoddi a dehongli data
Mae dadansoddi yn golygu disgrifio'r canlyniadau.
Er enghraifft, galli di weld y duedd sy’n cael ei ddangos mewn graff.
- Ydy'r graff yn cynyddu neu'n gostwng yn araf?
- Ydy'r graff yn cynyddu neu'n gostwng yn gyson neu'n gyflym?
- Ydy'r graff yn amrywio (codi a disgyn yn afreolaidd)?
Defnyddia ffigurau o'r graff i ddisgrifio'r newidiadau sy'n cael eu dangos fel tystiolaeth o unrhyw duedd rwyt ti wedi ei hadnabod. Dylet ti bob amser geisio rhoi symiau yn agos at y dechrau, y canol a'r diwedd. Ceisia fod mor gywir â phosib wrth ddarllen o'r graff a defnyddia unedau bob amser wrth ddyfynnu ffigurau, ee cm, m, km.
Er enghraifft, gallai dadansoddiad o'r graff hwn sy’n dangos nifer y genedigaethau dros nifer o flynyddoedd ddweud:
- bod 1,000,000 o enedigaethau yn 1964
- bod y graff wedi amrywio dros amser
- yn gyffredinol, mae’r duedd wedi gostwng o 1,000,000 o enedigaethau yn 1964 i 810,000 o enedigaethau yn 2010
Modd, canolrif, amrediad a chymedr
I ddatblygu dadansoddiad pellach, gallet ti edrych ar fodd, canolrif, amrediad a chymedr set ddata. Un enghraifft fyddai’r data sydd wedi cael ei gasglu mewn arolwg traffig.
| Math o gerbyd | I'r ddinas | |
|---|---|---|
| Car | 240 | |
| Fan | 32 | |
| Lori | 24 | |
| Beic modur | 5 | |
| Beic | 0 | |
| Cerdded | 1 | |
| Arall | 3 |
Y modd yw'r rhif mwyaf cyffredin. Yn y set hon o ddata mae'r modd yn 240, sef nifer y ceir.
Y canolrif yw'r rhif canol pan fydd y data yn cael ei roi mewn trefn o'r uchaf i'r isaf. Yn y set hon o ddata lle mae'r niferoedd yn 240, 32, 24, 5, 3, 1 a 0, y canolrif yw 5.
Yr amrediad yw'r gwahaniaeth rhwng y rhif uchaf a'r rhif isaf. Yn y set hon o ddata yr amrediad yw 240 sef y gwahaniaeth rhwng nifer y ceir a nifer y beiciau.
Mae’r cymedr yn cael ei gyfrifo drwy adio'r niferoedd yn yr holl gategorïau ac yna rhannu'r cyfanswm gyda nifer y categorïau.
Ar gyfer y set hon o ddata:
- adia’r rhifau ym mhob categori (ceir, faniau, lorïau, beiciau modur, beiciau, cerddwyr ac eraill) i gael cyfanswm o 305.
- rhanna 305 gyda 7 (nifer y categorïau) sy’n rhoi cymedr o 43.57
Dehongli data
Mae dehongli’r data a gasglwyd yn golygu dy fod yn egluro:
- y gwahanol resymau dros y canlyniadau a'r graffiau
- y patrymau a'r tueddiadau yn y wybodaeth
Llunio casgliad
Crynodeb o beth rwyt ti wedi ei ganfod yw'r casgliad. I lunio dy gasgliad, edrycha nôl ar dy ragdybiaeth neu ar dy gwestiwn ac is-gwestiynau.
Er enghraifft, mewn ymchwiliad afon un cwestiwn ymholiad posib – sef y prif gwestiwn sy'n cael ei ofyn – fyddai ‘A yw’r afon yn newid o’i tharddiad i’r aber?’
Is-gwestiynau posib, sy’n cael eu defnyddio i rannu’r prif gwestiwn ymholiad yn rhannau llai, fyddai:
- a yw cyflymder yr afon yn newid ar hyd ei chwrs?
- beth sy’n digwydd i'r lled a'r dyfnder wrth symud i lawr yr afon?
- a yw maint a siâp y cerrig mân yn newid ar hyd cwrs yr afon?
Wrth ateb y cwestiynau hyn, efallai y bydd angen i ti gyfuno canfyddiadau allweddol o setiau data gwahanol i roi tystiolaeth ar gyfer yr ateb, ee cyflymder afon, siâp a maint y cerrig mân, lled, dyfnder, graddiant a mapiau.
Y casgliad cyffredinol yw yr ateb i'r prif gwestiwn. Galli di ddefnyddio atebion yr is-gwestiynau wrth lunio’r ateb hwn.
Dylet ti gynnwys ateb i dy ragdybiaeth yn dy gasgliad cyffredinol. Wyt ti'n gallu profi neu wrthbrofi dy ragdybiaeth? Galli di roi rhesymau a thystiolaeth i gefnogi dy gasgliadau.
Gwerthuso
Cymera amser i werthuso’r ymholiad. Gall y gwerthusiad hwn fod yn seiliedig ar yr atebion i dri prif gwestiwn.
- Beth yw cryfderau’r ymholiad?
- Beth yw gwendidau’r ymholiad?
- Sut fyddai'n bosib gwella'r project pe bai’n cael ei gwblhau eto?
Dylai’r cwestiynau hyn ganolbwyntio ar agweddau gwahanol yr ymholiad.
- Dulliau casglu data
- Technegau samplu
- Dulliau cyflwyno data
Pan fyddi di yn ystyried sut i wneud y project mewn ffordd hyd yn oed yn fwy effeithiol pe bai’n cael ei wneud eto, dyma’r math o gwestiynau fyddai'n bosib eu gofyn.
- A fyddet ti’n gofyn yr un cwestiynau neu a allet ti wneud y project yn llai a gyda ffocws mwy tynn?
- A wnest ti gasglu digon o ddata neu a fyddet ti'n newid y dechneg samplu ac yn casglu mwy o ddata?
- A wnest ti gyflwyno’r holl graffiau’n gywir?
- A fyddet ti'n ystyried herio dy hun a cheisio defnyddio graffiau gwahanol?
More on Sgiliau daearyddol
Find out more by working through a topic
- count1 of 2
