Byddai’n hawdd meddwl bod cydraddoldeb rhywiol yn rhywbeth cyffredin ar draws y byd am ein bod ni’n gweld mwy a mwy o fenywod mewn rolau dylanwadol mewn nifer o feysydd. Fodd bynnag, nid yw hynny’n wir, yn enwedig mewn gwledydd llai datblygedig.
O'r 800 miliwn o bobl sy'n byw mewn tlodi eithafol drwy’r byd, maen nhw’n fwy tebygol o fod yn fenywod nag yn ddynion yn ôl y Cenhedloedd Unedig.
Yn ystod y degawdau diwethaf, mae peth cynnydd wedi ei wneud. Mae mwy o ferched nawr yn mynd i’r ysgol, mae llai o ferched yn cael eu gorfodi i briodi ac mae deddfau'n cael eu diwygio i hyrwyddo cydraddoldeb rhywiol.
Ond er gwaetha hyn, mae rhai heriau yn dal i fod. Mae menywod yn dal i gael eu tangynrychioli ar bob lefel o arweinyddiaeth wleidyddol. Mewn rhai gwledydd mae normau cymdeithasol yn dal yn golygu nad ydy merched yn cael cyfleoedd cyfartal.
Gwylio: Chwyldro benywaidd
Gwylia’r clip byr hwn i ddysgu am rai menywod anhygoel a’u llwyddiannau.
Does dim dwywaith amdani - ry’n ni wedi dod ymhell. Ond, mae ffordd hir eto i fynd mewn sawl maes - ac un o’r pwysicaf yw cydraddoldeb rhywiol. Mae wir yn frawychus cyn lleied o gydraddoldeb rhywiol sy’n bodoli. Mae ’na reswm da pam ei fod yn bumed ar restr y Cenhedloedd Unedig o gyrchnodau datblygu cynaliadwy. Tra’i fod yn wir bod cydraddoldeb rhywiol yn broblem fawr i wledydd sy’n datblygu, mae gwaith i’w wneud o hyd yma yng Nghymru hefyd.
Ar ddechrau 2019, roedd merched yng Nghymru yn derbyn tua 25 y cant yn llai o dal na’u cydweithwyr gwrywaidd am wneud yr un swydd. Ar yr un pryd, dim ond tua pump o bob 100 o fusnesau mwyaf Cymru oedd yn cael eu harwain gan fenywod.
Mae yna resymau i fod yn ddiolchgar. Mae mwy o ferched wedi chwarae rhan flaenllaw yng ngwleidyddiaeth Cymru i’w gymharu â llawer o wledydd eraill er enghraifft. Ond dydi hi ddim yn amser i dynnu’n troed oddi ar y bedal. Ac mae’n bosib edrych ar hanes er mwyn cael ein hysbrydoli. Yn y 1970au, gwnaeth Betty Campbell beth oedd yn ymddangos yn amhosib. Hi oedd y pennaeth ysgol du cyntaf yng Nghymru, er bod rhai rhieni'n gwrthwynebu. Roedd hyn yn cynrychioli cam enfawr o ran cydraddoldeb hil a rhyw ill dau. Bu farw yn 2017 ac yn 2019 pleidleisiodd y cyhoedd i godi cerflun ohoni yng nghanol Caerdydd i dalu teyrnged iddi.
Yn 2009, ysgrifennodd awdur di-enw flog am y frwydr i gael addysg i fereched ym Mhacistan. Gwnaeth dipyn o argraff dros y byd, a nunlle mwy nag ym Mhacistan ei hun. Daeth yn amlwg yn fuan mai merch ysgol 11 oed oedd yr awdures. Malala Yousafzai. Wedi i’w henw ddod i’r amlwg, dechreuodd rai wneud bygythiadau yn ei herbyn. Yn 2012, cafodd Malala ei saethu yn ei phen wrth iddi deithio adre o’r ysgol.
Ond fe fyddai’n cymryd mwy na bwled i chwalu ei breuddwydion. Fe oroesodd hi. Cafodd ei hanafiadau eu trin - ym Mhacistan i ddechrau, ac yna’n y Deyrnas Unedig. A drwy’r cyfan, daliodd Malala i ymladd. Dechreuodd gronfa er mwyn helpu i dalu am addysg i ferched ifanc, ledled y byd. Agorodd ysgol newydd sbon yn Libanus a dechreuodd weithio gyda’r Cenhedloedd Unedig, tra’n ymgyrchu’n ddiflino dros addysg i fereched. Yn 2014, enillodd Wobr Heddwch Nobel, yr unigolyn ieuengaf erioed i wneud hynny. Erbyn hyn, mae’r blogiwr di-enw ’na yn adnabyddus dros y byd - yn syml iawn, fel Malala.
Tra bod gwir gydraddoldeb yn dal i fod ymhell i ffwrdd, gall pawb chwarae eu rhan. Yr hyn sy’n cael ei ddysgu i ni gan Malala, Betty Campbell, a sawl un arall, yw bod y pethau bychain wir yn medru gwneud gwahaniaeth. Pwy a ŵyr? Gall rhywbeth ry’ch ti’n ei wneud heddiw, dim ots pa mor fach, atseinio drwy hanes.
Swffragetiaid
Cafodd Deddf Cynrychiolaeth y Bobl ei phasio ar 6 Chwefror 1918. Dyma oedd y tro cyntaf i ferched gael yr hawl i bleidleisio yn y DU. Roedd rhaid iddyn nhw aros tan 1928 cyn cael yr un hawliau pleidleisio â dynion.
Dechreuodd menywod yr ymgyrch i gael yr hawl i bleidleisio yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cafodd y ddeiseb gyntaf ei chyflwyno i’r Senedd yn 1832.
Roedd menywod yn ymgyrchu drwy fudiadau lleol. Yn 1897, daeth Millicent Fawcett â’r mudiadau hyn at ei gilydd i greu y National Union of Women's Suffrage Societies (NUWSS). Roeddwn nhw’n cael eu hadnabod fel y Swffragwyr.
Yn 1903, fe wnaeth Emmeline Pankhurst ac eraill sefydlu y Women’s Social and Political Union (WSPU) am eu bod nhw’r teimlo’n rhwystredig gyda’r diffyg cynnydd. Roedden nhw’n cael eu hadnabod fel y Swffragetiaid a’u harwyddair oedd "Gweithredoedd nid geiriau".
Roedden nhw’n bwriadu defnyddio anufudd-dod sifil i greu aflonyddwch ond fe gawson nhw eu gyrru i wneud pethau mwy treisgar am nad oedd y llywodraeth yn gwneud dim byd.
Swffraget mwyaf amlwg Cymru oedd Margaret Haig Thomas. Fe wnaeth hi chwythu blwch postio i fyny yng Nghasnewydd i ddangos pa mor gryf roedd hi’n teimlo am hawl merched i bleidleisio. Cafodd ei danfon i’r carchar ond aeth hi ar streic newyn ac fe gafodd ei rhyddhau ar ôl pum diwrnod. Yn ddiweddarach daeth yn Lady Rhondda ac roedd hi’n fenyw fusnes a newyddiadurwraig llwyddiannus.
Doedden nhw dal heb ennill y bleidlais erbyn 1914, on dyna daeth y Rhyfel Byd Cyntaf. Pan aeth y dynion i ffwrdd i ymladd fe wnaeth llawer o ferched wneud swyddi tu allan i’r cartref am y tro cyntaf. Roedden nhw’n gweithio mewn siopau a swyddfeydd, ac ar ffermydd yn cynhyrchu bwyd mewn amser o brinder. Gweithiodd llawer mewn ffatrioedd arfau ac roedd rhai yn gwneud swyddi ar y llinell flaen nad oedd yn cynnwys ymladd.
Fe wnaethon nhw brofi eu bod nhw’n gallu gweithio yr un mor galed â dynion mewn ystod eang o swyddi ac eu bod nhw’n haeddu yr un hawliau.
Malala Yousafzai
Cafodd Malala Yousafzai ei geni yn Mingora, Pacistan yn 1997. Yn 2008, newidiodd ei byd pan gymerodd lluoedd y Taliban reolaeth o’i thref yn Nyffryn Swat. Fe wnaethon nhw wahardd pethau fel setiau teledu a chwarae cerddoriaeth, a chafodd merched eu gwahardd rhag mynd i’r ysgol.
Yn 2009, cafodd blog dienw Malala ei bostio ar BBC Urdu lle ysgrifennodd am:
- fywyd o dan reolaeth y Taliban
- ei hawydd i barhau â’i haddysg
- ei dyhead i ferched gael cyfle i gael eu haddysgu a'r cyfle i ddysgu darllen ac ysgrifennu
Fe siaradodd hi’n gyhoeddus hefyd er waetha’r peryglon.
Ym mis Hydref 2012, fe wnaeth y Taliban ei chosbi am siarad o blaid hawl merched i gael addysg. Fe gafodd ei saethu gan ddyn mewn mwgwd wrth iddi deithio adref ar y bws ysgol.
Ar ôl cael triniaeth am ei hanafiadau ym Mhacistan, cafodd Malala ei hedfan i’r ysbyty yn Birmingham. Cafodd ei rhyddhau o'r ysbyty ym mis Ionawr 2013 ac fe arhosodd yn y DU gyda'i theulu. Aeth yn ei blaen i astudio ym Mhrifysgol Rhydychen.
Mae Malala wedi parhau i hyrwyddo cydraddoldeb i fenywod a phwysigrwydd addysg i ferched. Mae hi wedi sefydlu Cronfa Malala, elusen sydd am i bob merch gael 12 mlynedd o addysg. Mae’r gronfa yn gweithio mewn ardaloedd lle mae merched yn methu allan ar addysg uwchradd.
Fel cydnabyddiaeth o’i gwaith, derbyniodd Wobr Heddwch Nobel ym mis Rhagfyr 2014 – y personifancaf erioed i dderbyn gwobr Nobel.
Targedau’r Cenhedloedd Unedig ar gydraddoldeb i fenywod
Mae'r Cenhedloedd Unedig yn mynd i'r afael â'r anghydbwysedd rhwng y rhywiau ar draws y byd gyda Chyrchnod Datblygu Cynaliadwy rhif pump. Mae hwn yn anelu at sicrhau cydraddoldeb rhywiol a grymuso pob menyw a merch erbyn 2030.
Mae ymrwymiadau rhyngwladol wedi'u gwneud ar gydraddoldeb rhywiol ac maen nhw wedi sicrhau gwelliannau mewn rhai meysydd. Mae nifer y plant sy’n priodi wedi lleihau ac mae rôl menywod o fewn llywodraethau wedi cynyddu yn ystod blynyddoedd diweddar.
I gyflawni’r cyrchnod hwn, mae’r Cenhedloedd Unedig wedi gosod targedau penodol, sy’n cynnwys:
- dod â gwahaniaethu yn erbyn menywod a merched i ben ym mhobman
- dileu pob math o drais yn erbyn menywod a merched, gan gynnwys ecsbloetio
- dileu pob arfer niweidiol, fel priodasau plant, priodasau cynnar a phriodasau gorfodol
- darparu gwasanaethau cyhoeddus, seilwaith a diogelwch cymdeithasol
- sicrhau bod menywod yn gallu cymryd rhan a chael cyfle cyfartal mewn rolau arweinyddiaeth ac mewn bywyd cyhoeddus
More on Chwyldro
Find out more by working through a topic
- count3 of 3
- count1 of 3
