Kimdir? Nədir? - İsrail

Aralıq dənizinin şərq sahilində yerləşən İsrail, dünyada əhalisinin əksəriyyəti yəhudi olan yeganə dövlətdir.

1948-ci ildə yaradılandan bəri İsrail bir çox yəhudi, xristian və müsəlmanlar tərəfindən müqəddəs torpaq hesab edilən ərazilərə sahib olduğuna görə, fələstinlilər və ərəb qonşuları ilə münaqişə vəziyyətindədir.

Fələstində keçmiş Britaniya mandatının bölünməsi və İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı illərdə, məqsədinin indiyə qədər bütün dünyaya səpələnmiş yəhudilər üçün vətən yaratmaq olduğu sionist hərəkatının kulminasiya nöqtəsi oldu.

Fələstinlilərlə münaqişəyə görə təhlükəsizliklə bağlı narahatlıq qeyri-sabit koalisiya hökumətləri ilə səciyyələnən siyasi durumda daimi amildir. İsrail ərəb bölgəsi ölkələrinin böyük hissəsi tərəfindən düşmənçiliklə üzləşir, və ABŞ mühüm diplomatik və hərbi dəstək verir. Bəzi sərhədlər mübahisəli olaraq qalır.

İSRAİL DÖVLƏTİ: FAKTLAR

LİDERLƏR

Prezident: İsaak Hersoq

Prezident vəzifəsi əsasən təntənəli xarakter daşıyır və şərti olaraq partiya siyasətindən üstündür, lakin ayrı-ayrı prezidentlər milli müzakirələrə müdaxilə etmək üçün şəxsi nüfuzlarından və ofisinin səlahiyyətlərindən istifadə ediblər.

Parlament bu vəzifəyə 2021-ci ildə İsaak Hersoqu seçib. O, keçmiş prezidentin oğludur və 2013-2017-ci illərdə sol mərkəzçi Leyborist Partiyasına rəhbərlik edib. O, həmçinin 2005-2011-ci illərdə müxtəlif dövlət vəzifələrində çalışıb.

Baş nazir: Benyamin Netanyahu

Sağçı Likud Partiyasının sədri olan Benyamin Netanyahu 2022-ci ilin dekabrından İsrailin baş naziri vəzifəsini icra edir və İsrail tarixində ən sağçı hesab edilən hökumət rəhbəridir. O, ən uzun müddət İsrailin baş naziri olub: 1996-1999-cu illərdə və yenidən 2009-2021-ci illərdə.

Cənab Netanyahunun misilsiz uğuru onun İsraili Yaxın Şərqdəki düşmən qüvvələrdən ən yaxşı müdafiə etməyə qadir olan şəxs kimi formalaşmış imicinin nəticəsidir.

O, sülhlə bağlı istənilən söhbətlərdə təhlükəsizlik məsələlərini ön plana çıxararaq, fələstinlilərə qarşı sərt mövqe tutub və İrandan İsrail üçün mövcud həyati təhlükə barədə çoxdan xəbərdarlıq edib.

Lakin onun siyasi nailiyyətlərinin üstünü rüşvətxorluq, fırıldaqçılıq və etibardan sui-istifadə ittihamı ilə cinayət mühakiməsi buludu örtür; o isə bunları qəti şəkildə rədd edir.

MEDİA

İsrail mətbuatı və yayım şirkətləri dil, siyasi və dini baxışlardakı fərqlilikləri əks etdirən çoxsaylı və müxtəlifdir.

Aparıcı informasiya vasitəsi televiziyadır, reytinqlərdə birinci yerlərdə kommersiya şəbəkələridir. 2017-ci ildə İsrail Yayım Qurumu (IBA) 50 ildən çox fəaliyyətinə son qoyub və onu İsrail İctimai Yayım Korporasiyası (IPBC) əvəz etdikdən sonra ictimai yayımda böyük dəyişiklik baş verib.

Televiziya aparıcı mediadır, kommersiya şəbəkələri reytinqlərdə birincidir. 2017-ci ildə İsrail Yayım Qurumunun (IBA) 50 ildən çox fəaliyyəti dayandırıldıqdan və onun İsrail İctimai Yayım Korporasiyası (IPBC) ilə əvəz edilməsindən sonra ictimai yayımda böyük dəyişikliklər baş verib.

MÜASİR TARİXİ

Nasist Holokostundan sonra yəhudi dövlətinin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün təzyiqlər artdı və 1948-ci ildə İsrail Fələstinin bölünməsinə dair BMT səsverməsindən sonra müstəqilliyini elan etdi.

O vaxtdan bəri bu bölgənin tarixinin böyük hissəsi bir tərəfdən İsrail, digər tərəfdən fələstinlilər və İsrailin ərəb qonşuları arasında münaqişəni əhatə edib.

İsrailin ərəb qonşularının Fələstindəki Ərəb Ali Komitəsinin köməyinə gəldikləri 1948-ci il döyüşləri zamanı yüz minlərlə fələstinli ərəb evlərini tərk etməyə məcbur oldular. Döyüş heç də asan olmayan bir neçə atəşkəs razılaşmasından sonra başa çatdı.

Son 70 ildə İsrail kollektivist prinsiplərə əsaslanan aqrar dövlətdən yüksək texnologiyalı iqtisadiyyata çevrilib. Bu müddətdə o, Avropa, Yaxın Şərqin qalan hissəsi, Şimali Amerika və ən yaxın keçmişdə Sovet İttifaqından və Efiopiyadan yəhudi mühacirləri qəbul edib.

Bununla belə, onun siyasi həyatında ərəb qonşuları ilə münaqişə, o cümlədən 1948, 1967 və 1973-cü illərdə genişmiqyaslı regional müharibələr, eləcə də 1956-cı ildə Misirin işğalı və 1982 və 2006-cı illərdə Livan müharibələri daxil olmaqla bir çox kiçik münaqişələr üstünlük təşkil edib.

Fələstinlilərlə münasibətlər xarici və təhlükəsizlik siyasətində əsas amil olub. İordan çayının Qərb Sahili və Şərqi Qüdsdəki fələstinlilər 1967-ci ildən İsrailin işğalı altında yaşayırlar.

İsrailin İordan çayının Qərb Sahilində tikdiyi qəsəbələrdə 500 min insan yaşayır. İsrail bunu mübahisə etsə də, bu yaşayış məntəqələri beynəlxalq hüquqa görə qanunsuz sayılır.

İsrail 2005-ci ildə Qəzza zolağından mühacirlərini evakuasiya edib, qüvvələrini geri çəkdi və Qəzza zolağında təxminən 40 illik hərbi mövcudluğuna son qoydu.

İsrail Qəzzanın hava məkanına və sahilyanı girişlərə nəzarət etməkdə davam edir, və bu səbəbdən beynəlxalq ictimaiyyət Qəzzanı hələ də işğal olunmuş ərazi hesab edir.

2007-ci ilin iyununda Həmas silahlı qruplaşması Qəzzada hakimiyyətini gücləndirdikdən sonra, İsrail Misirlə birlikdə Qəzza zolağında iqtisadi blokadanı gücləndirərək, sərhədyanı raket hücumlarını dayandırmaq üçün Qəzza zolağında silahlılara qarşı çoxsaylı hücum əməliyyatlarına başlayıb.

1979-cu ildə Misir və İsrail sülh sazişi imzaladılar, lakin fələstinlilərlə sülh prosesi yalnız 1990-cı illərin əvvəllərində, İntifada kimi tanınan üsyandan sonra başladı. Qəzza zolağı və İordan çayının Qərb Sahilinin bəzi hissələrinin Fələstinin nəzarətinə verilməsinə baxmayaraq, yekun razılıq hələ də əldə olunmayıb.

Əsas çətinliklər Qüdsün statusu, fələstinli qaçqınların və onların övladlarının taleyi, yəhudi məskənləri və Fələstin silahlı qruplarının hücumlarıdır.

2020-ci ildə İsrail və bəzi Ərəb Liqası ölkələri arasında artan regional əməkdaşlıq İsrail və BƏƏ-nin Körfəz ölkəsi Bəhreynlə birlikdə münasibətləri normallaşdırmaq üçün ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə İbrahim Sazişlərinin (Abraham Accords) imzalanmasına imkan verdi.

2010-cu illərdən başlayaraq, regional təhlükəsizlik sahəsində vəziyyət əvvəlki Ərəb-İsrail münaqişəsindən Suriya vətəndaş müharibəsi zamanı İranla birbaşa qarşıdurma ilə yanaşı, İran və İsrail arasında proksi münaqişəyə çevrildi.