Gürcü polisi etiraz aksiyasını dağıtmaq üçün kimyəvi silahdan istifadə etmiş ola bilər. BBC-nin araşdırması

BBC News Azərbaycanca Xidmətinin hazırladığı xəbərləri, təhlilləri və videoları birbaşa WhatsApp Kanalımızda izləyin. Qoşulmaq üçün linkə klikləyin.

Keçən il Tbilisidə hökumət əleyhinə etirazların dağıdılması zamanı Gürcüstan hakimiyyəti Birinci Dünya müharibəsi dövrünə aid "kamit" adlı kimyəvi döyüş maddəsindən istifadə edib. Buna BBC-nin topladığı məlumatlar dəlalət edir.

"[Su] elə bil yanırdı", - etirazçılardan biri 2024-cü ilin sonunda Gürcüstan paytaxtının küçələrində ona və digərlərinə qarşı istifadə olunan su şırnaqları barədə danışarkən deyib. Onun sözlərinə görə, bu hissi yuyunmaqla aradan qaldırmaq mümkün deyildi.

Avropa İttifaqına üzvlük danışıqlarının Gürcüstan tərəfindən dayandırılmasına etiraz edən nümayişçilər nəfəs darlığı, öskürək və həftələrlə davam edən qusma kimi digər simptomlardan da şikayətləniblər.

BBC kimyəvi silah üzrə ekspertlərlə, Gürcüstan polisinin xüsusi təyinatlı dəstəsindəki mənbələrlə və həkimlərlə danışıb və brombencil sianid adlı maddənin - fransız ordusunun "kamit" (camite) adlandırdığı kimyəvi vasitənin istifadə olunduğunu göstərən məlumatlar toplayıb.

Gürcü rəsmiləri araşdırmanın nəticələrini "absurd" adlandırıb və polisin "qanunsuz fəaliyyət göstərən zorakı cinayətkarların" hərəkətlərinə qanuni cavab verdiyini bildirib.

"Kamit" Birinci Dünya müharibəsində fransız ordusu tərəfindən Qərb cəbhəsində Almaniyaya qarşı istifadə olunub.

Sonrakı dövrlərdə bu maddənin tətbiqinə dair sənədlər çox azdır.

1930-cu illərdə uzunmüddətli təsirləri ilə bağlı narahatlıqlara görə istifadədən çıxarıldığı güman edilir. Onun əvəzinə sonradan CS qazı tətbiq olunub; bu maddə geniş şəkildə "gözyaşardıcı qaz" kimi tanınır.

Konstantin Çaxunaşvili 28 noyabr 2024-də başlayan etirazların ilk həftəsində Tbilisidə Gürcüstan parlamenti binası qarşısında nümayişçilər arasında idi.

Nümayiş iştirakçıları hakim "Gürcü Arzusu" partiyasının ölkənin Aİ-yə üzvlük danışıqlarını dayandırdığı barədə açıqlamasına qəzəblənmişdilər.

Gürcüstanın Avropa İttifaqına inteqrasiya kursu ölkə konstitusiyasında təsbit olunub.

Gürcü polisi nümayişçiləri dağıtmaq üçün müxtəlif xüsusi vasitələrdən istifadə edirdi: su şırnaqları, bibər qazı və gözyaşardıcı qaz.

Pediatr Konstantin Çaxunaşvili dəfələrlə etiraz aksiyalarında iştirak etmiş və su şırnaqlarının təsirinə düşmüş bir şəxs kimi, dərisinin bir neçə gün "yanırmış kimi" olduğunu və bu hissi su ilə yumaqla aradan qaldıra bilmədiyini deyir.

Onun sözlərinə görə, "üzünü yumağa cəhd etdikdə vəziyyət daha da pisləşirdi".

Çaxunaşvili bilmək istəyib ki, başqaları da oxşar simptomlarla qarşılaşıbmı.

Buna görə də sosial şəbəkələrində su şırnaqlarının və digər xüsusi vasitələrin təsirinə məruz qalanlara anket doldurmağı xahiş edib.

Təxminən 350 nəfər cavab verib və onların, demək olar ki, yarısı otuz gündən çox davam edən bir və ya bir neçə yan təsir yaşadıqlarını bildirib.

Bu simptomlar arasında baş ağrısı, yorğunluq, öskürək, nəfəs darlığı və qusma vardı.

Onun araşdırması sonradan ekspertlər tərəfindən rəy alıb və beynəlxalq Toxicology Reports jurnalında dərc edilmək üçün qəbul edilib.

Çaxunaşvili sorğuya cavab verənlərdən 69 nəfəri ayrıca müayinə edib və onların ürək elektrik siqnallarında "əhəmiyyətli dərəcədə yüksək anomaliya yayılması" aşkar edib.

Doktor Çaxunaşvilinin hesabatı yerli jurnalistlərin, həkimlərin və insan haqları təşkilatlarının gəldiyi nəticəni təsdiqləyib: görünür, su şırnaqlarına müəyyən kimyəvi maddə əlavə olunub.

Onlar hökuməti istifadə edilən maddənin nə olduğunu müəyyən etməyə çağırıblar, lakin xüsusi təyinatlı polisə nəzarət edən Daxili İşlər Nazirliyi bunu etməyi rədd edib.

Gürcüstan Daxili İşlər Nazirliyinin xüsusi təyinatlı dəstələri ilə əlaqəsi olan bir neçə yüksək vəzifəli mənbə - bu, Gürcüstanın iğtişaş polisinin rəsmi adıdır - BBC-yə bunun hansı kimyəvi maddə ola biləcəyini müəyyənləşdirməyə yardım edib.

Bu bölmələrin silahlanmasına cavabdeh olmuş keçmiş vəzifəli şəxs Laşa Şerqelaşvili hesab edir ki, söhbət ona 2009-cu ildə su şırnaqlarında istifadə üçün sınaqdan keçirməyi tapşırılan həmin maddədən gedir.

Onun sözlərinə görə, bu maddənin təsiri indiyədək gördüyü heç nəyə bənzəmirdi. Maddənin püskürüldüyü yerin yaxınlığında qaldıqdan sonra nəfəs almaqda çətinlik çəkib və onunla birlikdə maddəni sınaqdan keçirən 15–20 həmkarı da onu asanlıqla yuya bilməyiblər.

"O, [adi] gözyaşardıcı qaz kimi təsirini tez itirmirdi. Əvvəl su ilə, sonra isə əvvəlcədən hazırladığımız xüsusi soda məhlulu ilə yuduqdan sonra belə, sərbəst nəfəs ala bilmirdik", - o deyib.

Şerqelaşvili testlərin nəticələrinə əsasən, bu kimyəvi maddənin istifadəsini tövsiyə etmədiyini deyir. Lakin onun sözlərinə görə, maddə yenə də su şırnaqlarına əlavə edilib və bu, ən azı o, 2022-ci ildə xidmətdən ayrılıb ölkəni tərk edənədək belə olub.

Hazırda o, Ukraynada yaşayır.

Şerqelaşvili BBC-yə bildirib ki, ötənilki etirazlarla bağlı reportajları görəndə dərhal həmin kimyəvi maddədən istifadə olunduğundan şübhələnib.

O, əlaqə saxladığı və hələ də vəzifədə olan keçmiş həmkarlarının da bunu təsdiqlədiyini əlavə edir.

BBC digər bir keçmiş yüksək rütbəli polis əməkdaşı ilə də danışıb. O da təsdiqləyib ki, Şerqelaşvilinin dövründə su şırnaqlarına yüklənən maddə 2024-cü ilin noyabr–dekabr etirazlarının dağıdılması zamanı istifadə edilənlə eyni olub.

Siyahıda adı göstərilməmiş iki kimyəvi maddə nə olub?

Şerqelaşvilidən soruşduqda ki, bəlkə onun sınaqdan keçirdiyi maddə sadəcə gözyaşardıcı qaz (CS-gaz) olub, - yəni gözləri, dərini və tənəffüs yollarını yalnız müvəqqəti qıcıqlandıran maddə - o cavab verib ki, həmin digər maddə bundan xeyli güclü təsirə malik olub.

"Onu heç nə ilə müqayisə edə bilmirəm," - deyə o bildirib və əlavə edib ki, "yəqin ki, ənənəvi iğtişaş əleyhinə vasitələrdən on dəfə güclüdür".

"Məsələn, bu kimyəvi maddə yerə tökülsə, həmin yeri su ilə yusanız belə, iki-üç gün yaxınlıqda dayanmaq mümkün olmur".

Şerqelaşvili ona sınaqdan keçirməyi tapşırılan kimyəvi maddənin adını bilmir.

Lakin BBC-yə 2019-cu ilin dekabrına aid xüsusi təyinatlı dəstələrin inventar siyahısının surətini əldə etmək mümkün olub.

Bu sənəddə adı göstərilməmiş iki kimyəvi maddə tapdıq. Onlar sadəcə "Kimyəvi maye UN1710" və "Kimyəvi toz UN3439" kimi qeyd olunmuşdu: qarışdırılmasına dair təlimatla birlikdə.

Bu inventarın həqiqiliyini yoxlamaq üçün onu digər keçmiş yüksək rütbəli xüsusi təyinatlı polis əməkdaşına göstərdik. O, sənədin orijinala bənzədiyini təsdiqlədi və adı göstərilməyən iki maddənin su şırnaqlarına əlavə olunmuş kimyəvi maddələr kimi tanıdı.

Növbəti addım bu maddələrin nələr olduğunu müəyyən etmək idi.

UN1710-u müəyyənləşdirmək asan oldu: bu, tri-xloretilən (TCE) adlanan, digər kimyəvi maddələrin suda həll olunmasına imkan verən bir həlledicidir.

İndi isə onun hansı maddəni həll etməyə kömək etdiyini öyrənmək lazım idi.

UN3439-u müəyyənləşdirmək isə daha çətin oldu, çünki bu kod müxtəlif sənaye kimyəvi maddələrinin ümumi adlandırmasıdır və onların hər biri təhlükəlidir.

Bu maddələrdən yalnız biri - brombencil sianid - kütləvi iğtişaşların yatırılmasında istifadə edilib. O, "kamit" adı ilə də tanınır və Birinci Dünya müharibəsində Antanta tərəfindən hazırlanmışdı (Britaniya, Fransa və Rusiya hərbi-siyasi ittifaqı).

Biz dünyanın aparıcı toksikologiya və kimyəvi silah ekspertlərindən biri olan Kristofer Holstiqdən topladığımız məlumatların kamit maddəsinin istifadə olunduğunu göstərib-göstərmədiyini qiymətləndirməsini xahiş etdik.

Doktor Çaxunaşvilinin araşdırmasının nəticələrinə, zərərçəkənlərin ifadələrinə, xüsusi təyinatlı polis bölməsinin inventar siyahısına və Şerqelaşvilinin apardığı sınaqlara əsaslanaraq, ekspert belə nəticəyə gəlib ki, istifadə edilən maddə məhz həmin idi.

"Əlimizdə olan məlumatlara əsasən… zərərçəkənlərin və digər şahidlərin bildirdiyi kliniki simptomlar bromobenzilsiyanidin təsirinə uyğundur".

Ekspert simptomların daha geniş yayılmış xüsusi vasitələr – məsələn, keçən il gürcü xüsusi təyinatlıları tərəfindən də istifadə olunan CS qazı (yaşardıcı qaz) ilə izah oluna biləcəyini istisna edir.

"Simptomların davametmə müddəti… kütləni dağıtmaq üçün istifadə edilən adi vasitələrin, məsələn, yaşardıcı qazın təsiri ilə uyğun gəlmir", - deyə o bildirib.

"Mən müasir cəmiyyətdə kamitin istifadə olunduğunu heç vaxt görməmişəm. Kamit çox güclü qıcıqlandırıcıdır və onun təsiri uzun müddət qalır".

Ekspert ehtimal edir ki, bromobenzilsiyanid, sanki ondan güclü qorxuducu vasitə kimi istifadə edildiyi üçün seçilib.

"O, insanları uzun müddətlik [olduğu yerdən] uzaqlaşdırır. İnsanlar simptomlardan özbaşına qurtula bilməyəcəklər. Onlar xəstəxanaya müraciət etməli olacaqlar. Aksiya yerini tərk etməli olacaqlar. Əgər bu maddənin istifadəsi həqiqətən bərpa olunubsa, bu son dərəcə təhlükəlidir".

"Kamit" Birinci Dünya müharibəsindən sonra ABŞ polisi tərəfindən qısa müddətlik kütləvi iğtişaşların yatırılması üçün istifadə edilmişdi, lakin daha təhlükəsiz variantlar – məsələn, gözyaşardıcı qaz – icad ediləndən sonra ondan imtina olundu.

Beynəlxalq hüquq kimyəvi maddələrin polis tərəfindən kütləvi iğtişaşların qarşısının alınması üçün istifadəsinə icazə verir, lakin bu, yalnız proporsional olduqda və qısamüddətli təsir göstərdiyi halda mümkündür.

BBC-nin danışdığı silah ekspertlərinin fikrincə, daha təhlükəsiz adi vasitələr mövcud olduğu halda belə, köhnəlmiş və daha güclü maddənin tətbiqi kimyəvi silah kimi qiymətləndirilə bilər.

Araşdırmanın nəticələri ciddi narahatlıq doğurur, - deyə BMT-nin işgəncələr məsələləri üzrə xüsusi məruzəçisi Elis Edvards bildirib. Edvards bundan əvvəl də etirazlar zamanı polis zorakılığı və işgəncə iddiaları ilə bağlı Gürcüstan hökumətinə məktub yazmışdı.

O hesab edir ki, su şırnaqlarında kimyəvi maddələrin istifadəsinin ciddi tənzimlənməməsi həll olunmalı problemdir:

"Bu məni belə bir praktikanı eksperimental silah kimi qiymətləndirməyə vadar edir. Əhali üzərində eksperiment aparmaq olmaz. Bu, tamamilə insan hüquqlarının pozulmasıdır".

Edvards vurğulayır ki, beynəlxalq hüquqa görə, kütləvi iğtişaşlarla mübarizə tədbirlərinin nəticələri qısamüddətli olmalıdır, lakin təsvir olunan simptomlar "qısamüddətli və qəbul edilə bilən çərçivədən kənardır".

"Bu səbəbdən bütün bu hallar, o cümlədən, işgəncə və ya digər qəddar rəftar kateqoriyasına aid ola biləcək hadisələr kimi araşdırılmalıdır".

Gürcüstan hakimiyyəti bizim nəticələrimizi "tamamilə səthi" və "absurd" adlandırıb.

Onlar bildiriblər ki, hüquq-mühafizə orqanları "qanun və konstitusiya çərçivəsində" hərəkət edib, "qəddar cinayətkarların qanunsuz əməllərinə" cavab veriblər.

Tbilisinin Rustaveli prospektindəki etirazlar, hökumət cərimələri və həbs müddətlərini artırandan sonra miqyasca azalsa da, hələ də davam edir.

Son bir il ərzində, demək olar ki, hər gecə etirazçılar hökumətin istefasını tələb edir, onu seçkilərin saxtalaşdırılmasında, Rusiyanın maraqlarını müdafiə etməkdə və vətəndaş cəmiyyətinə qarşı getdikcə sərtləşən qanunlar qəbul etməkdə ittiham edirlər.

Hakim "Gürcü Arzusu" partiyası hökumətin və ya partiyanın fəxri sədri Bidzina İvanişvilinin rusiyayönümlü olması və Rusiyanın maraqlarına xidmət etməsi ilə bağlı ittihamları rədd edir.

Partiya nümayəndəsi BBC-yə bildirib ki, son bir ildə qəbul olunan qanunvericilik dəyişiklikləri "ictimai rifahın" mənafeyinə uyğundur.