በኢትዮጵያ እንደተከሰተው ማርበርግ አስጊ የሆኑት ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፉ በሽታዎች

በሽታዎች ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፉት እንዴት ነው?

ሰዎች ከተህዋሲያኑ ጋር በሚኖራቸው ቀጥተኛ ንክኪ፣ በምግብ፣ በውሃ፣ በአየር ወይም በተበከሉ አካባቢዎች ምክንያት በሽታዎቹ ይተላለፋሉ።

ከእንስሳት የሚነሱ የወረርሽኞች ክስተት ሁኔታ በከፍተኛ ሁኔታ የተለያየ ነው።

ለምሳሌ ኤምፖክስ፣ ዓለም አቀፍ ወረርሽኝ ሆኖ ከመከሰቱ በፊት ለአስርት ዓመታት በተለያዩ ጊዜያት አልፎ አልፎ ሲያጋጥም ቆይቷል። በንጽጽር ኮቪድ-19 ደግሞ በድንገት ተከስቶ በዓለም ዙሪያ በፍጥነት ተዛምቷል።

የእብድ ውሻ በሽታ፣ ቻጋስ፣ ላሳ ፊቨር እና ሳልሞኔሎሲስን የመሳሰሉ ሌሎች በሽታዎች ደግሞ በተደጋጋሚ በመከሰት በየዓመቱ በሺዎች የሚቆጠሩ ሰዎችን በተወሰኑ አካባቢዎች ይገድላሉ።

ኤችአይቪ መጀመሪያ ላይ ከእንስሳት የተነሳ ቫይረስ ሲሆን፣ ኋላ ላይ ግን ሰውን ብቻ ወደሚያጠቃ የቫይረስ ዝርያ ተለውጧል።

ሪፍት ቫሊ ፊቨር ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፍ ሲሆን፣ ነገር ግን ከአንድ ሰው ወደ ሌላ ሰው አይተላለፍም። ማርበርግ ግን ከእንስሳት ወደ ሰው ከተላለፈ በኋላ ከሰው ወደ ሰው ይዛመታል።

ለምሳሌ የሩዋንዳ የጤና ሚኒስትር ዶ/ር ሳቢን ንሳንዚማና እንዳሉት በአገሪቱ በ2024 ለተከሰተው የማርበርግ ወረርሽኝ መነሻ የሆነው ግለሰብ ለቫይረሱ የተጋለጠው የሌሊት ወፎች ከሚኖሩበት ዋሻ ነው።

ለምን በሽታዎቹ በተደጋጋሚ ይከሰታሉ?

ከእንስሳት ወደ ሰው ለሚተላለፉት በሽታዎች ክስተት መጨመር በርካታ ተያያዥ ምክንያቶች እንዳሉ የአፍሪካ ሲዲሲ ይገልጻል። ከእነዚህም መካከል የአየር ንበረት ለውጥ፣ የዱር እንስሳት መኖሪያዎች ላይ የሚደርሰው ውድመት፣ የአካባቢ መጎሳቆል፣ የከተሞች መስፋፋት፣ ፈጣን የሕዝብ ቁጥር ዕድገት፣ ለእንስሳት ተዋጽኦዎች ያለው ፍላጎት መጨመር፣ ዓለም አቀፋዊ ትስስር እና የተወሰኑ ባህላዊ ድርጊቶች ይጠቀሳሉ።

ሰዎች ወደ ዱር እንስሳት መኖሪያዎች መግባት እና የዱር እንስሳት ንግድ መጨመሩ ከእንስሳት ወደ ሰው ለሚተላለፉ በሽታዎች ያለን ተጋላጭነት ጨምሮታል የሚሉት በአሜሪካው ቴክሳስ ዩኒቨርስቲ ሳውዝዌስተርን ሜዲካል ሴንተር የተላላፊ በሽታዎች ተመራማሪ ዶ/ር ክሩቲካ ኩፓሊ እና በኬንያ የአሜሪካ በሽታዎች መቆጣጠሪያ እና መከላከያ ማዕከል የበሽታዎች ቅኝት ክፍል ኃላፊ ዶ/ር ፔኒናህ ሙንዩዋ ናቸው።

የተጠናከረ የሕክምና ቅኝት ሥርዓት ወረርሽኞችን በተሻለ ሁኔታ ለመለየት እና ለማሳወቅ እንደሚያስችል ባለሙያዎች ይናገራሉ።

ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፉ በሽታዎች ስጋት ያለባቸው አካባቢዎች የትኞቹ ናቸው?

ዲሞክራቲክ ኮንጎ በአሁኑ ወቅት ከኢቦላ ጋር እየታገለች ሲሆን፣ እስካሁን ባለው የኤምፖክስ ወረርሽኝ ከፍተኛውን የሞት መጠን አስመዝግባለች። ብራዚል ደግሞ በከፍተኛ ሁኔታ ከእንስሳት ወደ ሰው በሚተላለፉ በሽታዎች ተጠቅታለች።

ዲሞክራቲክ ኮንጎ የእብድ ውሻ በሽታን እና ስሊፒንግ ሲክነስን ጨምሮ ሌሎች በርካታ ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፉ በሽታዎች ይገኙባታል።

በተመሳሳይ ብራዚልም ቢጫ ወባ፣ ቺኩንጉኒያ፣ ዴንጊ ፊቨር እና ዚካ ቫይረስ በተደጋጋሚ ይከሰቱባታል።

በሁለቱ አገራት እና በሌሎች በኮንጎ ተፋሰስ፣ በደቡብ አሜሪካ እና በደቡብ ምሥራቅ እስያ በሚገኙ አገራት ውስጥም ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፉ በሽታዎች ይከሰታሉ።

ዶ/ሯ ጨምረውም በዲሞክራቲክ ኮንጎ ያለው የድህነት ሁኔታ፣ ውስን የጤና አገልግሎት እና በግጭት የተነሳ ሰዎች ተጨናንቀው በመኖራቸው በሽታዎቹ በቀላሉ በፍጥነት የመዛመት ዕድል ስለሚኖራቸው ውጤቱ የከፋ ይሆናል ይላሉ።

ከእንስሳት ወደ ሰው ለሚተላለፉ ለአብዛኞቹ በሽታዎች ቫይረሶች ለምን ምክንያት ይሆናሉ?

ቫይረሶች ባላቸው በፍጥነት የመዛመት ባህሪ ምክንያት ለከፍተኛ ወረርሽኝ መከሰት አመቺ ናቸው። በዚህም ሳቢያ አንድ ጊዜ ከእንስሳት ወደ ሰው ከተላለፉ በኋላ በፍጥነት በመስፋፋት ከጤና አገልግሎት አቅም በላይ ይሆናሉ።

ቫይረሶች አዳዲስ ተቀባዮቻቸውን ለመላመድ እና የተፈጥሮ በሽታን የመከላከያ ሥርዓት ለመውረር ባህሪያቸውን በፍጥነት ይቀያይራሉ። ክላድ 1ቢ የተባለው የኤምፖክስ ዝርያን የመሳሰሉ ልውጥ ቫይረሶች በከፍተኛ ሁኔታ ተላለፊ እና አደገኛ እንደሚሆኑ ዶ/ር ኩፓሊ ይናገራሉ።

በሽታ አምጪ ተህዋሲያኑ በዱር እንስሳት ውስጥ ስለሚቆዩ እና ምልክቶችን ስለማያሳዩ በቫይረስ ከእንስሳት ወደ ሰው የሚተላለፉ ወረርሽኞችን አመጣጥን ለመተንበይ አስቸጋሪ ነው።