BBCUzbek.com

Ўзбекистонда президентлик сайловлари 2000 йилда ўтказилган эди
Ўзбекистонда Президент Ислом Каримовнинг расман иккинчи муддати ниҳоясига етмоқда. Конституцияга биноан, президент икки муддатга сайланади ва 22 январ куни жаноб Каримов қасамёдга келтирилганига роппа-роса етти йил тўлади.

Шу ой охирида олтмиш тўққиз ёшга тўладиган Президент Каримов 2000 йилда беш йил муддатга сайланган, аммо 2002 йилда Конституцияга ўзгартиришлар киритилган референдумдан сўнг, унинг муддати яна икки йилга узайтирилганди. Расмийлар янги президентлик сайловларини декабр ойи охирида ўтказиш режаланаётганига ишора этишган, аммо сайловлар хали расман тасдиқланиши керак. Айни пайтда мухолифат ва инсон ҳуқуқлари фаоллари декабрга қадар бўлган муддат оралиғида мамлакатда конституцион бўшлиқ юзага келаётганини айтиб, келаётган ўн бир ой ичида Президент Каримовнинг ҳокимияти қонуний бўлишини шубҳа остига олмоқдалар. Би-би-си юзага келган вазият ва бўлажак президентлик сайловлари ҳақида ўзбекистонлик сиёсатшунос ва мухолифат вакилларининг фикрларини сўраган.

2002 йил март ойида ўтказилган референдумга кўра, ҳозир тепадагилар президентнинг 7 йиллик ваколатини 2000 йилдан эмас, 2002 йилдан ҳам ҳисоблашлари мумкин

Профессор Файзулла Исҳоқов

Тошпўлат Йўлдошев, сиёсатшунос: Авваламбор, беш йиллик президентлик муддати тугаганидан кейин икки йиллик референдум орқали бизнинг президентимиз ўзини ваколатини икки йилга чўзди. Лекин икки йилдан кейин яна бир йилга президентимизнинг ваколати чўзилаяпти.

Бу масалада бирор бир ваколатли ташкилот, масалан, Олий Мажлис, Марказий Сайлов комиссияси ёки президентнинг ўзининг фармони бўйича бу муҳлат чўзилганини биз билганимиз йўқ. 22 январдан кейин президентимизнинг ваколати умуман тугайди.

Би-би-си: Лекин 2002 йилда қабул қилинган референдум натижалари тўғрисидаги қонунда президентлик сайловлари президентнинг ваколати тугаган кунда эмас, балки ўша йилнинг охирги ойи - декабрида бўлиб ўтади, дейилган...

Файзулла Исҳоқов, тарихчи, профессор: Тошпўлат тўғри айтаяпти, халқ билмайди ҳозир нима бўлаяпти тепада. Лекин тепада ҳозир Сенат қанақалиги ҳаммага маълум. Пастки - Қонунчилик палатасининг ҳам. Ҳозир ҳар ҳолда мухолиф кайфиятда бўлган бирорта депутат, сенатор йўқ. Шунинг учун ҳозирги амалдаги президентнинг имкониятлари бепоён деса бўлади. Чекланмаган имкониятлари бор. 2002 йил март ойида ўтказилган референдумга кўра, ҳозир тепадагилар президентнинг 7 йиллик ваколатини 2000 йилдан эмас, 2002 йилдан ҳам ҳисоблашлари мумкин.

Би-би-си: Ҳукуматнинг сукут сақлаётгани ва ҳозиргача сайловлар борасида на сайлов комиссияси, на президент ва на бошқа бир мулозим бирор нарса демаётганининг сабабини нимада, деб ўйлайсиз?

16 йиллик муддат нечта президентлик муддати? Неча йилдан ҳисоблаш керак президентлик муддатини?

"Эрк" партияси Бош котиби Отаназар Орипов

Файзулла Исҳоқов: Ҳозир Каримовнинг атрофидагилар, хизматчилари ўша ерда, тепада ўзлари ўтириб, қайси маънода, қандай қилиб ахборот бериш керак, деб бош қотиришаяпти.

Би-би-си: Отаназар Орипов, "Эрк" партияси Бош котиби, сизнинг фикрингиз?

Отаназар Орипов: Ҳукуматнинг ниятлари энди аниқлашаяпти. Ниятлари, умуман сайлов ўтказмаслик. Президент деган лавозим, бу сайлаб қўйиладиган лавозим. Агар, ҳақиқий, демократик, очиқ сайлов бўлмаган бўлса, бу лавозимни нима деб аташ керак? Ва ундан кейин ҳозирги президентнинг давлат бошлиғи бўлганига мана июн ойида 18 йил бўлади. Хўп, 18 йилнинг бир ярим-икки йилини Компартия бошлиғи лавозимидалигини олиб ташласак, 16 йил бўлади. 16 йиллик муддат нечта президентлик муддати? Неча йилдан ҳисоблаш керак президентлик муддатини?

Би-би-си: Лекин бу 16 йилга қарамасдан, кўпчилик назарида бу сафарги президентлик сайловлари ҳал қилувчи бўлиши мумкин. Биринчидан, президентнинг иккинчи муддати ниҳоясига етмоқда ва иккинчидан, президент Каримовнинг ёши... меросхўрлик масаласи кўндаланг турибди...

Исмоил Дадажонов, "Бирлик" партияси раисининг ўринбосари: Биз бу темани кўтаришга бироз шошилдик, шекилли. Чунки Ўзбекистон ҳукуматидан ҳар нарса кутиш мумкин. Ҳали уларнинг бир неча кун вақти бор. Ва шу вақтнинг ичида сиз билан бизнинг хаёлимизга келмаган бирор нарсани ўйлаб топса керак ҳукумат.

Аммо агар бугун Ўзбекистонда сайловлар бўлган тақдирда ҳам, сайловларда Каримов ғолиб чиқиши муқаррар. Чунки, биринчидан демократик сайловлар бўлмайди, иккинчидан, мухолифат ўз номзодларини кўрсатолмайди. Агар мухолифат қачонгина бирлашиб, бир номзодга ёки бир неча номзодга тўхталса, унда ташаббус гуруҳлари орқали номзод кўрсатиб, дейлик, Ўзбекистонда маълум бир ўзгаришлар қилиш мумкин. Мен буни Украина мисолидан, Кучманинг бошқарувидан қандай қутулганликлари мисолидан айтишим мумкин.

Би-би-си: Лекин вазият Украинадагидан кўра фарқли-ку?..

Мухолифатга келадиган бўлсак, бирорта одам ўзининг номзодини қўйиб сайлов комиссиясидан ўтиш имконияти йўқ. Бирорта янги одамни давлат раҳбари сифатида ҳозирги шароитда қўйиш имконияти умуман йўқ

Сиёсатшунос Тошпўлат Йўлдошев

Исмоил Дадажонов: Украина халқининг хулқ-атвори, менталитети ўзбекларга жуда ўхшаш. Фақат улар биздан сал вақтлироқ бошлашди шу нарсани ва уларда мухолифат, мухолифат лидерлари бизнинг мухолифат лидерларимизга нисбатан халқ манфаатини ўз манфаатларидан юқорироқ қўя билдилар.

Би-би-си: Аммо Украинада қонуний мухолифат мавжуд бўлган. Эҳтимол шу туфайли ҳам уларнинг ҳокимиятга келиш имкони бўлди...

Исмоил Дадажонов: Биз, биринчи навбатда, мухолифатни қонунийлаштириш учун ҳам биргалашиб ҳаракат қилишимиз керак-да.

Би-би-си: Лекин ҳозирги шароитда мухолифатни қонуний рўйхатдан ўтказиб, уни сиёсий жараёнларда иштирок этишини таъминлаш эҳтимоллари, имкониятлари борми ўзи?

Тошпўлат Йўлдошев: Бирорта мухолифат вакили ҳозирги шароитда ўз номзодини кўтаришга ҳам, қўйишга ҳам имконияти йўқ. Энди мана Отаназар ака айтдилар, 18 йил деб. Менинг ҳисобим бўйича, Ислом Каримовнинг мамлакат раҳбари бўлганига 19 йил бўлди...

Агар у энди ўзини номини қўядиган бўлса, халқни гўдакдек алдаб, президент лавозимига кўтарилиши керак. Бу қийин вазифа. Шунинг учун ҳозир президентимизнинг олдида турган савол - қандай қилиб бу халқни алдаш керак? Қандай қилиб ўз номзодини келажак сайловларга қўйиши керак?

Мухолифатга келадиган бўлсак, бирорта одам ўзининг номзодини қўйиб, сайлов комиссиясидан ўтиш имконияти йўқ. Бирорта янги одамни давлат раҳбари сифатида ҳозирги шароитда қўйиш имконияти умуман йўқ.

Йўқ, умрбод президентлик қилмайди. Чунки Ўзбекистон ундан баттар танқид остида қолиб кетади. Туркманистонда энди қутулишди ўша умрбод президент деган нарсадан

Профессор Файзулла Исҳоқов

Би-би-си: Борди-ю, Президент Ислом Каримов ўз номзодини учинчи муддатга илгари сурмоқчи бўлса, уни бирон нарса тўхтатиб қола оладими?

Файзулла Исҳоқов: Мен, авваламбор, бир нарсага аниқлик киритмоқчиман. Мана, ҳозир йиллар тўғрисида гапиришаяпти. Мен қисқача айтиб ўтаман: Каримов Ўзбекистон Компартиясининг 1-секретари бўлиб 25 июн 1989 йил сайланган. Лекин Компартия раҳбари давлатнинг раҳбари эмас.

Иккинчидан, 1990 йил март ойида Каримов МДҲда биринчи бўлиб, президентлик лавозимини таъсис этди ва Олий Кенгаш томонидан сайланди. Буни ҳам ҳисоблайдиган бўлсак, у ҳозир уч марта президентлик лавозимини эгаллади.

Ҳозир энди сайлов бўладими, бўлмайдими? Яна битта референдум ўтказишадими ё 1995 йили Олий Мажлис билан президент бир вақтда ваколатларини бажарсин, деган баҳона билан 1991 йилдан 2000 йилгача 9 йил президентлик лавозимини эгаллагандай, бу ёқда яна турли-туман, мана, Исмоилжон айтгандай, бирорта қарор қабул қилиши мумкин.

Би-би-си: Лекин эҳтимол Президент Каримов бир умр қолмоқчидир президентлик лавозимида? Биз унинг ниятлари ҳақида нима биламиз?

Файзулла Исҳоқов: Йўқ, умрбод президентлик қилмайди. Чунки Ўзбекистон ундан баттар танқид остида қолиб кетади. Туркманистонда умрбод президент деган нарсадан энди қутулишди.

Слободан Милошевичнинг вафоти, Туркманбошининг ўлими, Саддам Ҳусайннинг қатл этилиши ўз-ўзидан Ўзбекистон Президенти Ислом Каримовга ҳам жуда ҳам салбий таъсир қилди

"Бирлик" партияси раиси ўринбосари Исмоил Дадажонов

11 февралдан кейин Туркманистонда демократик ўзгаришлар бўлармикан, деган умидлар ҳам йўқ эмас. Каримов буни албатта ҳисобга олади. Бу томондан Каримовнинг ақли пешланган. Ҳозир сиёсий тажрибаси ҳам катта. Шунинг учун енгил-елпи иш қилмаса керак.

Исмоил Дадажонов: 2006 йилдаги қатор воқеалар - Слободан Милошевичнинг вафоти, Туркманбошининг ўлими, Саддам Ҳусайннинг қатл этилиши ўз-ўзидан Ўзбекистон Президенти Ислом Каримовга ҳам жуда ҳам салбий таъсир қилди. Ҳозир ўшандай ёки шунга яқин сиёсат олиб бораётган президентлар, яъни диктаторлар ўзларича хулоса қилишдики, "мен тахтдан кетсам, демак, менга худди шундай чоралар кўрилади".

Энди улар ўзларининг жойларига яна ҳам маҳкамроқ ёпишишга, тахтдаги умрларини узайтиришга ҳаракат қилишади.

Отаназар Орипов: Ҳозирги президент бутун маъмурий ресурсларини, ҳокимият салоҳиятларини ўзида тўплаган экан, у энди хоҳлаганини қилиши мумкин.

Би-би-си: Лекин бошқа томондан, ҳеч ким абадий эмас, мана, Туркманистонда кўрганимиз каби. Шу маънода меросхўрлик борасида қандайдир тайёргарлик кетаётганининг бирор белгилари борми?

Каримовга алтернатив бўлиб қатнашган одам яхшилигидан эмас, Каримовни, дейлик, шу ўн тўққиз йилда олиб борган сиёсатини ёмонлигидан ҳам одамлар Каримовни танламаган бўлишарди

"Бирлик" партияси раиси ўринбосари Исмоил Дадажонов

Тошпўлат Йўлдошев: Бу ерда гап - ҳар қанақа сиёсий ўйинларга бориш керак ҳозирги вазиятни сақлаб қолиш учун, яъники, Ислом Каримов президент бўлиши учун. Бунга қаршилик кўрсатадиган кучлар мамлакатда йўқ. Чет элдаги кучлар - "Бирлик" деймизми, "Эрк" деймизми, буларга эргашадиган одамларнинг ўзи йўқ. Шундан Ислом Каримов фойдаланади ва ўзининг маъмурий имкониятларини ишга солиб, давлат тепасида қолишга ҳаракат қилади.

Отаназар Орипов: Мен бу фикрга қўшилмайман. Бу дегани - халқнинг кучини умуман тан олмаслик. Халқда ҳали куч кўп. Халқ шу пайтгача бардош бериб келаяпти. Лекин вақти келганда, бир минутда, бир кунда топилади лидер. Лидер ҳам топилади, етакчи ҳам топилади, ҳаммаси чиқади. Лекин мана шу вақт қачон келади, қачон вазият вужудга келади, буни олдиндан айтиш қийин. Шунга қараб интилиб, шунга қараб ҳаракат қилиш керак.

Исмоил Дадажонов: Агар Ўзбекистонда демократик сайловлар ўтказилса, жаноб Каримовни истаган одам ютиб чиқиши мумкин. Ўша сайловда Каримовга алтернатив бўлиб қатнашган одам яхшилигидан эмас, Каримовнинг, дейлик, шу ўн тўққиз йилда олиб борган сиёсатини ёмонлигидан ҳам одамлар Каримовни танламаган бўлишарди.

Минг афсуски, ҳозир бизнинг сайловчиларда бундай имконият йўқ. Лекин бундай имкониятни ўзимиз яратишимиз керак. Биз бугун Оврўпо Иттифоқига осиламиз, америкаликларга осиламиз "бизга шароит яратиб бермаяпсизлар", деб. Лекин ҳеч ким қурбон бўлишни хоҳламайди. Мухолифат аввало бир фикрга келиши ва Ўзбекистонга қайтиши керак.

BU PREZIDENT OHIRGACHAN O'TIRSA KERAK. CHUNKI,15 YIL O'TIRGAN ODAM JOYINI BERIB QO'YADIMI?

Menimcha har bir kishi o'zi qilayotgan ishni davom ettirishi kerak. Erk umuman hukumatga yaqinlashmasa ham bo'ladi, u hoinlar partiyasi. Men manzilimni bermoqchi emasman. Lekin javobini e'lon qilsangiz.

Hammamiz bilamiz lekin qurqamiz. Bunaqa siyosat uzoqqa bormaydi. Uylaymanki bizga qushni davlatlardan, chet dovlatlardan har hil odam huquqlarini himoya qilish boyicha organizatsiyalardan yordam berishni surasak. Uzimiz ham shu narsani qilsak boladi, uning uchun kuchli odam kotarish kerak. Lekin kuchli odam korinmayapti negadur. Oddiy odam tushunadi qanaqa vaziyatligini. Lekin bu savolni, bu siyosatga qarshi qulini kutarishdan qurqadi. Misol uchun Andijon voqealari qanday utdi? Bilasizlar.

Adham Rajabov, Toshkent shahri. Buyuk ipak yo'li. Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti, Halqaro xuquq fakulteti

O'zbekistonda hamma narsa joyida keyin saylovga kelsak unga yana bir yil bor bu saylov agar hisob kitobda adashmasam 2008 yil yanvar oyining birinchi o'n kunligida bo'lishi kerak. Muxolifat bo'lmasa na chora agar muxolifat bo'lgan taqdirda ham bizga hozirgiday tinchlikni saqlovchi davlat rahbari kerak. Va biz shunday davlat rahbarini saylaymiz deb umid qilaman.

Mening fikrimcha I. Karimov endi o'z o'rnini bo'shatishi kerak. Nima uchun? Chunki, u shuncha yil mobaynida bir tomonlama siyosat olib bordi, ammo xalq bundan charchadi. Qaerga borsang poraxo'rlik, tanish-bilishlik, oshna-og'aynichilik urf bo'lgan.

Qani SSSR davrida biror hukumat a'zosi pora olib mashina minib ko'rsinchi edi... Hozirda esa bunga "keng yo'l ochilgan". Demoqchimanki, xalq haqiqiy sharqona demokratiyaga/ g'arbning qaysidir jihatlarini olgan holda/ muhtoj!

Avvalo fikr bildirishdan oldin saylov qonunchiligini o`rganish kerak. Keyin Prezident Karimovning faoliyati qomnun bo`yicha 2007 yil dekabr oyining uchinchi o`n kunligigaca davom etadi. Bu qonun bilan ko`rsatilgan